Żelichowo-Cyganek — gmina mennonicka Tiegenhagen (zbór nieistniejący)

Cyganek — do 1945 roku Tiegenhagen — jest osadą w sołectwie Żelichowo na Żuławach. Lokował ją w 1352 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode na prawie chełmińskim z uposażeniem 60 włók. Przed 1920 rokiem wieś należała do powiatu malborskiego w rejencji gdańskiej Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do powiatu Wielkie Żuławy (Landkreis Großes Werder) w Wolnym Mieście Gdańsku, a od 1939 roku do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Około 1640 roku wykształcił się tu ośrodek religijny mennonitów tej części Żuław, podległy początkowo flamandzkiej gminie Wielkich Żuław w Gdańsku; w 1735 roku — wraz z Różanami, Orłowem i Niedźwiedzicą — usamodzielnił się jako odrębna gmina. W 1768 roku uzyskano od biskupa chełmińskiego pozwolenie na budowę drewnianego domu modlitwy, który wkrótce stanął w południowej części wsi. W latach 1892–1893 zastąpił go zbór murowany: ceglany, wzniesiony na planie prostokąta, jednonawowy, o salowym wnętrzu z emporami zawieszonymi z trzech stron, dwuspadowym dachu i elewacjach bocznych opiętych lizenami, z pięcioma wysokimi ostrołukowymi oknami z maswerkiem. Elewację frontową wieńczył szczyt schodkowy z fryzem ostrołukowych arkadek, a nad masywnym ostrołukowym portalem umieszczono maswerkową rozetę.

Kamień węgielny pod nowy zbór położono uroczyście w lipcu 1892 roku, w niedzielę, przy bardzo licznym udziale członków gminy. Uroczystość o dziesiątej rano otworzył śpiew, po czym kupiec H. Hamm z Nowego Dworu Gdańskiego, przewodniczący zarządu zboru, odczytał akt erekcyjny; dokument zalutowano razem z innymi pismami w blaszanej puszce i wmurowano, a całość zakończył śpiew chorału. Zbór miał być budowlą murowaną, a jego kosztorys zamykał się kwotą około 24 000 marek. We wrześniu 1906 roku duchowny tutejszej gminy mennonickiej (Prediger), Regier, otrzymał Order Korony czwartej klasy.

Luteranie mieli kościół gdzie indziej: należeli do parafii w Nowym Dworze Gdańskim (Tiegenhoff). Tak zapisał to urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku, a Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Tiegenhagen wśród wsi tej parafii. Spis z 1820 roku odnotował pod hasłem „Tiegenhagen, Pißkrug” 549 mieszkańców: 123 luteranów, 170 katolików i 256 mennonitów, a we wsi kościół katolicki i dom modlitwy mennonitów. Tiege, sąsiednia wieś, nazywana dziś Tują (w Słowniku geograficznym: Tuga), miała katolicki kościół filialny parafii w Marienau, a jej ewangelicy należeli do parafii w Lubieszewie (Ladekopp).

Hermann Eckerdt (1868) wymienia Cyganek, po niemiecku Tiegenhagen, wśród wsi dawnego okręgu Tiegenhof mających tak zwane włóki holenderskie — pierwotne osady mennonickie, w jego czasach w większości zamieszkane przez mennonitów. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Tiegenhagen 79 budynków mieszkalnych i 771 mieszkańców, w tym 236 ewangelików, 308 katolików i 227 mennonitów. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Dworze Gdańskim; katolicy — do miejscowej parafii.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Cyganku (Tiegenhagen) 671 mieszkańców: 209 ewangelików, 264 katolików i 198 innych chrześcijan; w sąsiedniej Tui (Tiege) — 544 mieszkańców, w tym 260 ewangelików, 204 katolików i osiemdziesięciu innych chrześcijan. Źródła podają, że w latach czterdziestych XX wieku mennonitów żyło w tej okolicy około 800.

Zbór rozebrano po 1945 roku; na cmentarzu mennonickim w zakolu Tugi, około 200 metrów na wschód od szosy Nowy Dwór Gdański–Stegna, widoczne są jego fundamenty, a z grobów zostały betonowe obramienia; jest tam też pamiątkowy głaz. Wspólnota korzystała także z Cmentarza Jedenastu Wsi, przeznaczonego dla luteranów i mennonitów z Żelichowa, Cyganka, Cyganki, części Nowego Dworu Gdańskiego, Starocina, Stobca, Neuendorf i Haberhorst; według Marty Koperskiej-Kośmickiej założono go w 1639 roku. W utworzonym tam lapidarium, filii Żuławskiego Parku Historycznego, zgromadzono około 70–80 piaskowcowych stel i kamieni nagrobnych z gmerkami, pochodzących z okresu od końca XVII do końca XVIII wieku. Obok miejsca po zborze stoi czternastowieczny kościół świętego Mikołaja, w 1952 roku przekazany grekokatolikom, a przy nim, na sztucznym wzniesieniu, Cmentarz Jedenastu Wsi.

Luteranie i mennonici z okolicznych wsi grzebali na Cmentarzu Jedenastu Wsi zmarłych obok siebie. Na zachowanych stelach widnieją gmerki żuławskich zagród: znaki, którymi gospodarstwa oznaczały swoją własność, a które trafiały także na kamienie nagrobne.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof) i podaje tu 272 ewangelików.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 171; Cyganek — wieś wielu kultur, Region Gdański NSZZ „Solidarność”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 430 i 444; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasła „Tiegenhagen” i „Tuga”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16–17, poz. 136–137; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 48, nr 155 i 157; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; państwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urzędowe nazwy miejscowości, hasło „Tuja” (wieś, gmina Nowy Dwór Gdański); „Monitor Polski” 1947, nr 111, poz. 719; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 18 lipca 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 14 września 1906 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 55.