Cygany — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Cyganach, po niemiecku Zigahnen, w gminie Gardeja, zachował się jako relikt. Cmentarz leży na północnym krańcu wsi, po wschodniej stronie drogi do Krzykos.

Cygany leżą nieco ponad dawną milę od Kwidzyna. Dzieje tutejszego kościoła opisał ksiądz Jakub Fankidejski. „Wieś Cygany z krzyżackich czasów posiadała kościół swój parafialny” — pisze. Luteranie zamienili go na filię Ślemna, czyli Gardei, „a później zupełnie zaniechali: roku 1721 stał kościół w Cyganach pusty i bliski upadku; patronatu był prywatnego”. Inwentarz zabytków Heisego, powołując się na Harnocha, wspomina w 1727 roku kościół filialny Gardei w Cyganach.

Fankidejski opisuje jednym tchem trzy pomezańskie wsie — obok Cyganów Czarne Dolne i Biskupiczki: w Czarnem Dolnem kościół parafialny, dawniej katolicki, „posiadają luteranie do dziś dnia”, przy patronacie rządowym. W Biskupiczkach świątynia przeszła w ręce innowierców wcześnie, a w siedemnastym wieku zupełnie opustoszała i zaginęła.

Wieś należała dawniej do diecezji pomezańskiej; później luteranie należeli do parafii w Gardei (Garnsee), a katolicy — do parafii w Szynwałdzie (Groß Schönwalde). Cygany dzieliły się na dwie części: wieś włościańską i dobra rycerskie, położone zaraz przy wsi. Słownik geograficzny notuje we wsi włościańskiej 335 ewangelików i jednego katolika, a w dobrach rycerskich 180 ewangelików i czterech katolików. We wsi działała szkoła.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku sam obszar dworski liczył 192 mieszkańców: 183 ewangelików i 9 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska miała 250 mieszkańców, a obszar dworski 193 — w obu częściach z przewagą ewangelików wśród ludności niemieckojęzycznej. 16 lipca 1938 roku władze niemieckie zmieniły nazwę wsi na Dietmarsdorf.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 datuje nieczynny cmentarz ewangelicki na drugą połowę XIX wieku i wymienia go wśród dwóch nekropoli gminy, które mają tablice informacyjne. Cmentarz jest czytelny w terenie, lecz zarośnięty, zaniedbany i zachowany szczątkowo.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 252 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Find a Grave — Cmentarz w Cyganach; Wirtualne Muzeum Gminy Gardeja; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 110; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 82–83, poz. 184; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Marienwerder, poz. 109 i 158; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Dietmarsdorf w Bildarchiv Ostpreußen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. 11: Kreis Marienwerder östlich der Weichsel, Danzig 1898, s. 16; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.