Czapielsk — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Czapielsku, po niemiecku Groß Czapielken, w gminie Kolbudy, założono na początku dwudziestego wieku; po 1945 roku stał się nieczynny. Leży poza zabudowaniami wsi, na terenie płaskim i zadrzewionym; od południowego zachodu przylega do cmentarza grzebalnego. Powierzchnia wynosi dwadzieścia arów, rzut zbliżony do prostokąta, a na osi wejścia poprowadzono — niecentralnie — aleję lipową: jedenaście lip i jeden klon.

Średniowieczne dzieje majątku przedstawił historyk Theodor Hirsch. Według niego Czapielsk był dobrem rycerskim na prawie chełmińskim: w wykazie takich dóbr stoi na pierwszym miejscu z datą 1323. W 1324 roku dobra odkupił od dawnych właścicieli Hans von Sevitz. Panowie z Czapielska jako jedyni w okręgu gdańskim pełnili ciężką służbę konną. Przez wiele lat wiedli spór z sąsiednimi panami z Łapina, którzy od krewnej panów czapielskich, wbrew woli właścicieli głównego majątku, kupili część dóbr czapielskich. Granice ustaliła na nowo komisja powołana przez gdańskiego komtura Hermanna Gansa, sprawującego ten urząd w latach 1419–1421.

W 1448 roku Stefan z Czapielska sprzedał szpitalowi świętej Elżbiety w Gdańsku za 320 grzywien należącą do niego połowę Jeziora Łapińskiego wraz z przyległymi gruntami. Na zjeździe stanów w Kwidzynie 15 czerwca 1452 roku odnotowano, że spośród szlachty okręgu gdańskiego przy stanach trwał już tylko on. W październiku 1459 roku gubernator oddał mu pod komendę oddział wojska. Hirsch nie rozróżnia Wielkiego i Małego Czapielska; przywilej z 1323 roku podręcznik z 1869 roku przypisuje szlacheckiemu Wielkiemu Czapielskowi.

Dzieje wyznaniowe wsi są o wiele starsze niż jej cmentarz. Według Johna Muhla w 1570 roku, gdy dobra Czapielsk (Schaplitz) należały do Wilhelma von Jatzkowa, tutejszy kościół miał duchownego ewangelickiego; ponownie katolicki stał się po nabyciu dóbr przez jezuitów ze Szkotów w 1617 roku. Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych szesnastego wieku wracają do Czapielska trzykrotnie. Najpierw: wieś Wilhelma Bąkowskiego, „wszystko heretyckie”, a przy tym kościół drewniany pod wezwaniem świętej Barbary, dobrze pokryty i z zewnątrz niewymagający napraw, przy którym „mieszka heretyk”. Potem — że kaplicy nie dało się obejrzeć, bo właściciela nie było, „a on jako heretyk każe wszystko załatwiać po heretycku”.

Wreszcie, w wizytacji z 1596 roku: kościół „sprofanowany przez swego patrona”, z życzeniem — „krew owieczek na niego i grzechy jego, jeśli nie zechce wrócić do zdrowszego rozumu”. To ostatnie zdanie jest językiem polemicznym wizytatora, nie opisem stanu rzeczy. Brat Wilhelma, Piotr Bąkowski, trzymał sąsiednią Żuławę (Groß Saalau) i był katolikiem. W indeksie geograficznym wydawcy, w trzecim zeszycie, stoi pod jednym hasłem: „Czapielsk, Czapielken (Ciepielsk, Czepielsk, Czepielczko, Czepielskie…)”.

Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje jej dalsze dzieje: w 1617 roku nabyli ją jezuici ze Szotlandu od Krzysztofa Borzewicza. Jezuici założyli na rozległym, lesistym obszarze w krótkim czasie dziewięć nowych wsi — wśród nich Hutę Górną i Dolną, Marszewy, Krymki, Zalesie, Czapielską Wolę i Babi Dół. W samym Czapielsku utrzymywali bez przerwy osobny dom misyjny dla Kaszub, w którym mieszkało co najmniej dwóch zakonników i brat laik; jeden z nich pełnił obowiązki misjonarza, drugi był prokuratorem. Obok dworu postawili kaplicę; gdy spłonęła w 1687 roku, wystawili nową, z cegły, pod wezwaniem świętego Mikołaja — tak samo jak stary wiejski kościółek filialny. Po kasacie zakonu w 1772 roku rezydował tu jeszcze jako kapelan były jezuita Józef Brzeski.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Czapielken, Gr.” łącznie z przysiółkami 246 mieszkańców: 79 luteranów i 167 katolików; parafia luterańska była w Przyjaźni, katolicka w Dolnym Pręgowie. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał szlachecki Groß Czapielken — razem z Althof, Helenenhof, Louisenhof i Neuhof — jako majątek rycerski nadany przywilejem z 1323 roku, z 31 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 290, w tym 124 ewangelików i 166 katolików. Stała tu wzniesiona przez jezuitów kaplica świętego Mikołaja, z której okresowo korzystali katolicy z parafii w Pręgowie Dolnym; podręcznik wymieniał też szkołę ewangelicką, gorzelnię, młyn zbożowy z tartakiem, cegielnię i kuźnicę żelaza. Ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy — do parafii w Pręgowie Dolnym; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Ewangelicy mieli tu własną szkołę, a należeli do parafii w Przyjaźni. Słownik geograficzny notuje w Wielkim Czapielsku 166 katolików i 124 ewangelików; katolicy chodzili do kościoła filialnego w Pręgowie. W wykazie Agathona Harnocha z 1890 roku wymieniony jest cmentarz ewangelicki w Wielkim Czapielsku (Gr. Czapielken) wśród siedmiu nekropolii parafii Rheinfeld (Przyjaźń).

Zachowała się też dokumentacja archiwalna: akta Senatu Wolnego Miasta Gdańska z lat 1920–1939, dotyczące „Evangelische Friedhof Gr. Czapielken”, przechowywane w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku. To akta samego cmentarza ewangelickiego.

W 1986 roku granice pozostawały czytelne, układ kwater już nie; zachowały się tylko trzy nagrobki i mogiły, w tym jeden grób z ozdobnym ogrodzeniem. Stan określono jako zły, na terenie prowadzono wycinkę drzew, a konserwator wnioskował o przeniesienie zachowanych nagrobków na sąsiedni cmentarz grzebalny. Obiekt figuruje w ewidencji zabytków, do rejestru nie jest wpisany.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kwotę, za którą jezuici kupili wieś w 1617 roku, źródła podają nieco rozbieżnie: 31 500 złotych u Fankidejskiego, 31 000 złotych polskich w Słowniku geograficznym. Słownik geograficzny podaje wezwanie świętego Mikołaja, a John Muhl, powołując się na wizytacje z lat 1583 i 1596, pisze o filialnym kościele świętego Mikołaja w Czapielsku (Schaplitz). W samym tekście wizytacji Rozrażewskiego drewniany kościół w Czapielsku nosi jednak wezwanie świętej Barbary. Datowanie karty ewidencyjnej na początek XX wieku nie zgadza się z wykazem Harnocha, który wymienia cmentarz już w 1890 roku.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 145; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu (zeszyty 1–3, wraz z indeksem geograficznym wydawcy); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 186; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 422; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło Czapielsk; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 143–144; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 114, nr 55; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 102, pozycja 61; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 6 (1882), s. 54, 59–60, 66, 104, 113.