Czapielski Młyn — cmentarz ewangelicki

Czapielski Młyn, po niemiecku Czapelmühle, był młynem w gminie wiejskiej Czaple, po niemiecku Alt Czapel, w powiecie kartuskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku nie wyodrębnia go jako osobnej jednostki, lecz wymienia w wykazie osad wchodzących w skład gminy: cztery budynki mieszkalne i 24 mieszkańców.

Według Theodora Hirscha wieś Czaple występuje w 1284 roku wśród osad ziemi pirszeńskiej. Mściwój II nadał tę ziemię pirszeńską swojej krewnej Gertrudzie. W 1365 roku wieś Czaple wydano Clausowi Steinwegkowi jako dobra rycerskie na prawie chełmińskim. Ziemia była tam słaba, a poddani pochodzili wyłącznie z miejscowej, pomorskiej ludności. Johann von Russoczin, fundator klasztoru kartuzów, dokupił wieś i przekazał ją nowej fundacji. Dodano do niej także część jeziora Gołubieńskiego. W czasach Hirscha jezioro nazywano Alt-Czapler See.

W 1402 roku wieś oddano sołtysowi Bartkemu. W zapiskach Hirscha młyn nie występuje.

Na początku siedemnastego wieku sprowadzono w okolice Szymbarku dwadzieścia dwie rodziny luterańskie. W październiku 1605 roku rodzinom tym nadano przywilej w Grabowie. W Szymbarku około 1610 roku stanął pierwszy kościół. W Szymbarku kościół szachulcowy, poprzednik murowanego, ukończono 24 czerwca 1785 roku. W okresie międzywojennym parafia w Szymbarku liczyła 2208 wiernych. W 1945 roku świątynię w Szymbarku przejęli katolicy.

W całej gminie Czaple spis z 1885 roku zastał 147 mieszkańców, a wśród nich 122 ewangelików i 25 katolików. W 1885 roku katolicy należeli do parafii w Stężycy, a ewangelicy do parafii w Szymbarku. Tak samo notuje to spis z 1 grudnia 1910 roku. Parafia ewangelicka w Szymbarku należała do superintendentury kartuskiej Kościoła unijnego.

W samym Czapielskim Młynie nie było ani kościoła, ani kaplicy. Cmentarz leży na części działki 34/2; w wojewódzkiej ewidencji zabytków powiatu kartuskiego figuruje pod pozycją 2.

Czapielsk Wielki, po niemiecku Groß Czapielken, to osobna wieś w powiecie gdańskim; dotyczą jej liczby 166 katolików, 124 ewangelików i 31 domów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Dzisiejszą świątynię w Szymbarku rejestr zabytków datuje na lata 1882–1884, a Harnoch w 1890 roku nazywa obecnym kościół murowany, poświęcony 19 grudnia 1834 roku.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 46–47, pozycja 1, wraz z wykazem osad i skorowidzem miejscowości („Czapelmühle 10. 1”, z gwiazdką oznaczającą osadę będącą częścią gminy albo obwodu dworskiego); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 14; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424, hasło Schönberg; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat kartuski, gmina Stężyca, pozycja 2; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 6 (1882), s. 23, 60, 88–89, 99 przyp. 1, 100 przyp. 2.