Czarna Huta — cmentarz ewangelicki

Czarna Huta, po kaszubsku Czôrnô Hëta, po niemiecku Schwarzhütte, to leśna kolonia hutnicza na Wyżynie Gdańskiej. Niemiecka nazwa jest — jak zauważył John Muhl — wiernym tłumaczeniem polskiej Czarnej Huty; tej samej polskiej nazwy używano i dla sąsiedniej Scharshütte, dzisiejszego Gromadzina. Muhl zalicza obie do wsi hutniczych, powstałych w XVII i XVIII wieku z chat wypalaczy węgla, wapna i potażu oraz smolarzy, i zaznacza, że wszystkie one leżały w dawnych pruskich powiatach kartuskim i kościerskim, a do powiatu Wyżyny Gdańskiej weszły wraz z utworzeniem Wolnego Miasta Gdańska. Czarną Hutę spisy z 1885 i 1910 roku oraz Słownik geograficzny zgodnie umieszczają w powiecie kościerskim (Kreis Berent). W latach 1920–1939 kolonia leżała w granicach Wolnego Miasta Gdańska, a po 1945 roku w Polsce.

Wieś liczyła 289 hektarów. Pruska lustracja z 1772 roku zastała tu dwóch włościan i dwóch zagrodników wyznania ewangelickiego, a Muhl podaje nazwiska gospodarzy. Schwarzhütte była wówczas małym folwarkiem starostwa skarszewskiego, mierzyła cztery łany chełmińskie i pozostawała w rękach dwóch dzierżawców — Johanna i Jakoba Marzinke — którzy uprawiali po dwa łany i płacili razem 183 floreny czynszu gruntowego oraz 14 talarów kontrybucji. Obaj 7 marca 1785 roku poskarżyli się królowi na wysokość kontrybucji, nieznośne posługi zamkowe, egzekucje wojskowe i przewozy drewna do Starogardu na budowę koszar. Rok później, 15 września 1786 roku, Johann Marzinke wygrał licytację i wziął całą Schwarzhütte — 986 mórg pruskich — w dzierżawę wieczystą za 182 talary rocznie.

W 1791 roku wymierzono i okopcowano granice Schwarzhütte od strony Ochsenkopfu, Tiefentalu i lasu państwowego. Pełną własność gospodarze uzyskali na mocy ustawy o zniesieniu ciężarów z 1850 roku; wcześniej, w 1835 roku, wykupiono im prawo wypasu i poboru drewna w lesie państwowym, a w 1843 roku odpadły drobne szarwarki.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Schwarzhütte 14 budynków mieszkalnych i 103 mieszkańców, w tym 82 ewangelików i 21 katolików. Wymieniał tu cztery gospodarstwa chłopskie i osiem zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu.

Spis z 1 grudnia 1885 roku i Słownik geograficzny podają zgodnie 108 mieszkańców — 92 ewangelików i szesnastu katolików. Spis przypisuje wieś do parafii ewangelickiej w Przywidzu (Mariensee) i katolickiej w Mierzeszynie. W Przywidzu kościół ewangelicki wznoszono od 1830 roku kosztem gdańskiego kupca Steffensa, właściciela tamtejszych dóbr; poświęcono go w 1832 roku. Późniejsza świątynia z lat 1909–1910 jest dziś kościołem katolickim. Katolicy z Czarnej Huty podlegali parafii w Mierzeszynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 116 mieszkańców — 94 ewangelików i 22 katolików, wszyscy podali język niemiecki — a rubryka parafii katolickiej wskazywała Przywidz.

Cmentarz zachował się przy ulicy Błękitnej, na działce 52 w obrębie Częstocin, i figuruje w gminnej ewidencji zabytków. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy we wsi. W źródłach nie znaleziono daty założenia cmentarza: ewidencja gminna i wojewódzka notują sam fakt istnienia, bez datowania i powierzchni, a Agathon Harnoch podaje dla parafii przywidzkiej łączną liczbę dwudziestu czterech cmentarzy ewangelickich, bez ich nazw.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny umieszcza w 1819 roku uwłaszczenie, a według Muhla 16 września tego roku, po śmierci Johanna, dzierżawę odnowiono na tych samych warunkach jego synom Danielowi, Michelowi i Gottliebowi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 97 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 98; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Berent, s. 42, poz. 93); J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 192–193 (hasła Scharshütte i Schwarzhütte) oraz s. 8; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422 (parafia Mariensee); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 28, pozycja 251; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.