Czarne — cmentarz ewangelicki gminy miejskiej, dziś komunalny

Dawny cmentarz ewangelicki gminy miejskiej w Czarnem, po niemiecku Hammerstein, służy dziś jako cmentarz komunalny. Leży u zbiegu ulic Człuchowskiej i Kolejowej. Ewidencja zabytków wymienia w mieście siedem nekropolii: obok tego cmentarza osobno cmentarz historyczny-garnizonowy, cmentarz wojenny jeńców rosyjskich z lat 1914–1918 w rejestrze zabytków pod numerem A-1672, cmentarz historyczny na działce 6/6, cmentarz historyczny Stalagu II B Hammerstein, cmentarz parafialny przy ulicach Kolejowej i Cmentarnej oraz cmentarz historyczny żydowski przy ulicy Złotej.

Czarne do lat 1919–1920 należało do Prus Zachodnich, w latach 1920–1938 do prowincji Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku do Pomorza.

Pod względem kościelnym miasto długo nie było samodzielne. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że przy nadaniu miastu przywilejów wielki mistrz Konrad von Jungingen złączył dwa kościoły i zastrzegł, iż parafialnym ma być kościół w Falkenwalde, a czarnieński jego filią; miasto płaciło na tamten kościół co roku na Trzech Króli trzy złote i cztery funty wosku. Harnoch datuje przywilej lokacyjny Czarnego na 1395 rok. Zależność odwrócono w 1617 roku, gdy arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył Falkenwalde do Czarnego.

Według Fankidejskiego parafia czarnieńska utraciła pięć kościołów katolickich — w Domisławiu, Falkenwalde, Łozie, Gockowach i Raciniewie.

Gmina ewangelicka istniała w mieście wkrótce po wystąpieniu Lutra i miała farę świętej Marii. W 1610 roku kościół ten ewangelikom odebrano, a pozwolenie na nabożeństwa w ratuszu wyjednali w 1612 roku. W 1645 roku znowu ich zakazano i przywrócono rok później, gdy wspólnota zobowiązała się zapłacić tysiąc guldenów. Gdy 23 października 1653 roku ratusz spłonął, nabożeństwa odprawiano przez dwadzieścia cztery lata w drewnianej budzie, aż w 1676 roku poświęcono kościół urządzony w odbudowanym ratuszu.

Kościół ten spłonął 26 maja 1755 roku; nowy dom Boży postawiono na tym samym miejscu i stał do 1816 roku. Obecną świątynię poświęcono 30 maja 1819 roku: murowaną, na planie prostokąta, pod patronatem magistratu, z dwoma dzwonami w wieżyczce. Ołtarz i ambonę przeniesiono do niej ze starego kościoła; miała też unoszącego się anioła chrzcielnego i dwunastogłosowe organy. Poza kościołem ewangelickim miasto miało kościół katolicki i synagogę. Tutejsza parafia ewangelicka liczyła według Harnocha około 4390 dusz i należała wówczas do diecezji chojnickiej; w wykazie ksiąg metrykalnych Maxa Bära z 1908 roku figuruje w diecezji człuchowskiej. Księgi chrztów prowadzono w niej od 1756 roku, ślubów i zgonów od 1755.

W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Czarne, po niemiecku Hammerstein, jako miasto w powiecie człuchowskim nad rzeką Czarną, którą Niemcy nazywali Zahne. Leżało ćwierć mili od prowincji pomorskiej, trzy mile od Człuchowa i cztery i pół mili od Chojnic. Miasto miało 16 276,56 morgów ziemi, 687 domów w ogóle i 221 mieszkań, a wśród mieszkańców spisanych w 1868 roku, poza katolikami i ewangelikami, resztę stanowili Żydzi. Do miasta należał jako jego własność obszerny bór z osobnym leśnictwem miejskim Hardelbruch. Przez Czarne przechodziła nowa kolej żelazna z Chojnic do Węgorzyna, która miała tu swój dworzec, a bite drogi prowadziły na zachód do Nowego Szczecina i Białoboru, na południe do Frydlandu, na północ do Konarzyn i na wschód do Człuchowa.

Według Słownika geograficznego w 1868 roku miasto liczyło 2517 mieszkańców, wyłącznie niemieckich — 2054 ewangelików i 228 katolików. Słownik podaje osobno wieś rycerską Czarne: 63 domy, 268 ewangelików i 85 katolików. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje w mieście 2957 mieszkańców: 2476 ewangelików, 272 katolików, 195 Żydów i czternastu innych chrześcijan, a w osobnym wierszu obwód dworski „Hammerstein, adlig”: 449 osób, w tym 397 ewangelików i 52 katolików.

W 1925 roku na 4122 mieszkańców przypadało 3594 ewangelików, 411 katolików i 61 Żydów.

26 lutego 1945 roku miasto zajęła Armia Czerwona; zniszczeniu uległo około czterdziestu procent zabudowy, a ludność niemiecką wysiedlono.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte”, a drzewostan uznaje za przerzedzony mniej więcej o połowę. Cmentarz leżał po południowej stronie szosy wjazdowej z Człuchowa, na równym terenie wśród zabudowań, i był wtedy przebudowywany: wznoszono kaplicę, utwardzano drogi i porządkowano kwatery. Najstarszym zachowanym śladem dawnych pochówków była ocalała część płyty nagrobnej z 1857 roku, a zieleń tworzyły aleje starych drzew, luźne grupy i murawa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Inwentarz zabytków z 1887 roku datuje zbór czarnieński na 1816 rok; obecną świątynię poświęcono 30 maja 1819 roku, a poprzednia budowla stała do 1816 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3766 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 5019 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 (miasto) i s. 162 poz. 107 („Hammerstein, adlig”); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 334–336; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 498–499; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, diecezja Schlochau; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; gminna ewidencja zabytków miasta Czarne; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; karta cmentarza w Czarnem, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Czarne”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.