Czarne — ewangelicki cmentarz garnizonowy

Dawny ewangelicki cmentarz garnizonowy w Czarnem (po niemiecku Hammerstein). Wyciąg z ewidencji zabytków prowadzi w Czarnem siedem nekropolii: obok cmentarza historycznego-garnizonowego także cmentarz komunalny u zbiegu ulic Człuchowskiej i Kolejowej, cmentarz wojenny jeńców rosyjskich z lat 1914–1918 wpisany do rejestru pod numerem A-1672, cmentarz historyczny na działce 6/6, cmentarz historyczny Stalagu II B Hammerstein na części działki 9/8, cmentarz parafialny przy ulicach Kolejowej i Cmentarnej oraz cmentarz historyczny żydowski przy ulicy Złotej. Dzisiejszego stanu cmentarza garnizonowego nie znaleziono w źródłach.

Cmentarz komunalny u zbiegu ulic Człuchowskiej i Kolejowej to inny obiekt — dawny cmentarz gminy miejskiej.

Czarne, po niemiecku Hammerstein, leżało na pograniczu Pomorza i Prus Zachodnich. Nabożeństwa ewangelickie wprowadzono tu około 1550 roku, gdy Reformację szerzyli starostowie człuchowscy Stanisław i Jan Latalscy; farę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny innowiercy używali — jak pisze Słownik geograficzny — „dłużej niż 50 lat, aż do r. 1610”.

W 1610 roku — tak Harnoch i Słownik geograficzny, podczas gdy zestawienie Waschinskiego podaje rok 1596 — luteranie stracili farę. W 1612 roku, i to z trudem, uzyskali pozwolenie na nabożeństwa w ratuszu stojącym wówczas na rynku. W 1645 roku, po intrygach katolickiego proboszcza Arnolda Eymanna, nabożeństw zakazano; przywrócono je rok później, gdy ewangelicy zobowiązali się zapłacić tysiąc guldenów. 23 października 1653 roku ratusz spłonął i przez dwadzieścia cztery lata zbierano się w budzie z desek.

W 1676 roku poświęcono świątynię urządzoną w nowo zbudowanym ratuszu — kazanie na poświęceniu wygłosił 20 listopada pastor Hartmann. Według Słownika geograficznego był to „osobny kościół”, postawiony przez luteranów w 1676 roku i podnoszony z upadku w 1716 i 1755 roku. Agathon Harnoch zna tylko pożar z 26 maja 1755 roku, po którym na tym samym miejscu w ratuszu wzniesiono nowy dom Boży, stojący do 1816 roku. Ostatnią świątynię poświęcono 30 maja 1819 roku. Patronat nad nią sprawował magistrat; Harnoch opisuje ją jako prostokąt z kamienia, z dwoma dzwonami w wieżyczce dachowej, snycerskim ołtarzem i amboną przeniesionymi ze starego kościoła, zawieszonym nad chrzcielnicą aniołem i organami z 1819 roku o dwunastu głosach.

Parafia — w wykazach prowadzona jako „Hammerstein und Wehnershof” — liczyła u schyłku XIX wieku 4390 dusz, a jej statystyka roczna to 200 chrztów, 95 konfirmacji, 33 śluby, 2151 komunikantów i 137 pogrzebów. U Harnocha (1890) parafia należała do diecezji chojnickiej; w wykazie ksiąg metrykalnych Maxa Bära z 1908 roku figuruje w nowo wydzielonej diecezji człuchowskiej, obejmującej trzynaście parafii od Barkowa i Białego Boru po Debrzno i Sąpolno. Najstarsze zachowane księgi ewangelickie Czarnego sięgają 1755 roku: śluby i zgony od tego roku, chrzty od 1756, konfirmacje od 1854, rejestry komunikantów od 1884.

W 1868 roku miasto liczyło 2517 mieszkańców — wyłącznie niemieckich — w tym 2054 ewangelików i 228 katolików, resztę stanowili Żydzi; osobno wieś rycerska Czarne miała 63 domy, 268 ewangelików i 85 katolików.

W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Czarne (Hammerstein) jako miasto w powiecie człuchowskim, położone nad rzeką Czarną, którą Niemcy nazywali Zahne, ćwierć mili od prowincji pomorskiej, 3 mile od Człuchowa i 4 i pół mili od Chojnic. Przez miasto przechodziła nowa kolej żelazna chojnicko-węgorzyńska, która miała tu swój dworzec, a bite drogi prowadziły stąd do Nowego Szczecina, Białoboru, Frydlandu, przez Rzeczęcę do Konarzyn i do Człuchowa. Obszar ziemi wynosił 16 276,56 morgi; Słownik liczył tu w ogóle 687 domów i 221 mieszkań. Do miasta należał jako własność obszerny bór z osobnym miejskim leśnictwem Hardelbruch.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku odnotował w samym mieście 2957 mieszkańców: 2476 ewangelików, 272 katolików, 195 Żydów i czternastu innych chrześcijan. W osobnym wierszu, jako obwód dworski „Hammerstein, adlig”, wykaz podaje 449 osób, w tym 397 ewangelików i 52 katolików, w pięćdziesięciu domach.

Kresu świątyni w 1945 roku ani jej rozbiórki nie znaleziono w źródłach. Liczby ewangelików, którzy opuścili miasto i okolicę pod koniec drugiej wojny światowej, nie znaleziono w źródłach statystycznych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku wpisał ten zbór na listę dwudziestu jeden kościołów ewangelickich powiatu jako budowlę szachulcową z 1816 roku; Harnoch opisuje go jako kamienny, poświęcony w 1819 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3766 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 5019 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158 pozycja 2 oraz s. 162 pozycja 107); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Czarne; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 498–499; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 210; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; westpreussen.de, „Zur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreußen” — skład diecezji człuchowskiej; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9/2023; wyciąg z wojewódzkiej i gminnych ewidencji zabytków województwa pomorskiego, miasto Czarne; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Czarne”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.