Czarne Dolne — cmentarze ewangelickie

Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, leży w gminie Gardeja. Cmentarze są tu dwa. Jeden otacza kościół — dziś świątynię pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej i świętego Antoniego — i razem z nim został wpisany do rejestru zabytków 29 marca 1993 roku pod numerem A-1379. W wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 60; leży na działce 110 przy ulicy 1000-lecia, między numerami 2 i 8, a ewidencja odnotowuje na nim zachowany starodrzew. Drugi, leśny, leży na zachód od cmentarza parafialnego, po północnej stronie drogi ku Czarnemu Małemu, na działce 462, a w ewidencji figuruje pod pozycją 58. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku, w lesie na zachód od obecnego cmentarza parafialnego, powstały po zapełnieniu cmentarza przykościelnego.

Cmentarz leśny jest nieczytelny w terenie i zarośnięty, a nagrobki usunięto w latach siedemdziesiątych XX wieku.

Wzgórze, na którym stoi kościół w Czarnem Dolnem, po niemiecku Niederzehren, wraz z otaczającym go cmentarzem, styka się bezpośrednio z jeziorem i z kilku stron opada stromo; Heise uważał za prawdopodobne, że istniała tu niegdyś ufortyfikowana osada pruska. Kościół w Czarnem Dolnem jest budowlą średniowieczną, choć o samym wzniesieniu nie zachowała się żadna wiadomość. Inwentaryzatorzy z 1898 roku datowali go na około 1320 rok wyłącznie na podstawie form architektonicznych — użycia głazów narzutowych obok cegły i jednolitego podziału elewacji blendami. Wnętrze ma 9,80 metra szerokości i 20,55 metra długości, nawa i prezbiterium mieszczą się pod jednym dachem, a właściwej wieży nigdy nie było — jej miejsce zajmowała niewielka dzwonnica wsparta na dwóch przyporach szczytu zachodniego. W rejestrze zabytków podano koniec XIV wieku oraz rok 1719.

Czarne Dolne było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej w diecezji kwidzyńskiej. Agathon Harnoch wymienia pastorów ewangelickich w Czarnem Dolnem od 1598 roku. Rhesa nie dał tej parafii osobnego hasła, ale jej duchowni pojawiają się u niego przy sąsiednich kościołach. Caspar Sahmland z Królewca był pastorem w Czarnem Dolnem od 1645 roku, a w 1650 roku przeszedł do Nebrowa Wielkiego; Adam Heidemann z Działdowa służył tu przed 1673 rokiem, zanim objął parafię w Dzierzgoniu.

Prace przy ołtarzu i ambonie odnotowano pod rokiem 1735. Z wyposażenia inwentarz wymienia starą granitową kropielnicę bez ozdób i mosiężną misę chrzcielną o średnicy 33 centymetrów, z przedstawieniem Jozuego i Kaleba niosących winne grono. Dzwony były dwa, oba małe; większy odlał w Gdańsku Ernst Friedrich Koch, a przy wieńcu biegnie na nim napis „Sit nomen domini benedictum”. Roku 1768 nie dało się odczytać z samej inskrypcji — podał go miejscowy pastor.

W 1892 roku stan budynku oceniono jako zły, zwłaszcza od strony zachodniej.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1801 roku, konfirmacji od 1810 roku i wykaz komunikantów od 1889 roku, a w sądzie obwodowym w Kwidzynie — duplikaty ksiąg chrztów, ślubów i zgonów z lat 1806–1874. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1801— K 1889— Konf 1810—. Dupl. A.-G. Marienwerder: Tf Tr St 1806—74.”. W latach 1808–1847 parafię łączono z Gardeją.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Czarnem Dolnem, po niemiecku Niederzehren, pochodził z czasów zakonnych i był patronatu królewskiego. Gdy większą część gminy połączono z parafią w Gardei, sprzedano cztery włóki proboszczowskie wraz z lasem za 2000 talarów i za czynsz wieczysty, później wykupiony. Tutejsi katolicy należeli do kościoła w Groß Schönwalde.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Niederzehren jako wieś. Notował tu 143 domy mieszkalne i 1068 mieszkańców, w tym 1019 ewangelików, 28 katolików i 21 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Groß Schönwalde; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 976 mieszkańców: 909 ewangelików, 52 katolików i piętnastu Żydów. Agathon Harnoch naliczył w parafii 1508 dusz, a w roku sprawozdawczym sześćdziesiąt chrztów, dziesięć ślubów i 650 komunikujących. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszkańców było 976, a 925 z nich podało niemiecki jako język ojczysty, w tym 874 ewangelików, 49 katolików, jeden inny chrześcijanin i jeden Żyd. Polski jako język ojczysty wskazało pięćdziesiąt osób.

Spis z 1910 roku podaje wyznania osobno dla każdej grupy językowej, nie dla całej wsi.

Kilku tutejszych pastorów XIX i XX wieku znamy z prasy. W styczniu 1852 roku wakującą posadę przy kościele ewangelickim w Czarnem Dolnem otrzymał dotychczasowy kandydat na urząd duchowny i rektor w Biskupcu (Bischofswerder), George Jacob Ferdinand Reichenbach. We wrześniu 1880 roku prasa podała, że pastor Rother z Czarnego Dolnego będzie jednym z zaledwie pięciu duchownych rejencji kwidzyńskiej, którzy od 1 października ponownie przejmą miejscowy nadzór nad szkołami, sprawowany dotąd przez świeckich inspektorów. W maju 1901 roku tutejszym pastorem mianowano dotychczasowego tutejszego duchownego pomocniczego Schönfelda, a emerytowany już pastor Rother otrzymał Order Czerwonego Orła czwartej klasy.

Gdy 6 czerwca tego roku przybyła tu generalna wizytacja kościelna, prowadzona wtedy z Kwidzyna, tylko w Czarnem Dolnem trzeba było odwołać popołudniowy egzamin dzieci szkolnych w kościele, bo we wsi panowała odra. W styczniu 1916 roku tutejszego pastora wybrano do zarządu miejscowej spółdzielczej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej w miejsce gospodarza Franza Behnkego, który przebywał w wojsku.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) wymienia kościół w Czarnem Dolnem wśród pięciu kościołów dawnego urzędu kwidzyńskiego, które były pod patronatem panującego; pozostałe to Kwidzyn, Gardeja, Rakowiec i Nebrowo. Do tutejszej parafii zalicza Rosainen, Oberzehren, Paulsdorf i Prenzlau. Wspomina też tutejszego pastora Michaela Brodoviusa, którego córka Anna Maria wyszła za Johanna von Paczkowskiego, od 1725 roku właściciela Klecewa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Inwentaryzatorzy z 1898 roku datowali kościół na około 1320 rok, a rejestr zabytków podaje koniec XIV wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 874 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1702 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 94; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 11, nr 163; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 42, pozycja 76; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, poz. 58 i 60; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 94–97; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 223 i 238; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 108–109; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78, 131; „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 31 stycznia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 22 września 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 maja 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 12 maja 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 7 lutego 1916 roku, s. 19 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).