Czarne Małe — cmentarz ewangelicki

Czarne Małe w gminie Gardeja to dawny majątek w sąsiedztwie Czarnego. Cmentarz ewangelicki założono tu w połowie XIX wieku, na skraju wsi; dziś jego miejsce zarosło lasem i został z niego tylko relikt. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku, leżący w lesie około 150 m na północ od jeziora Kuchnia, blisko drogi na Gardeję. W tym programie zapisano, że cmentarz jest słabo czytelny w terenie, mocno zarośnięty, zaniedbany i zachowany szczątkowo. Przy Czarnem Małem notowana jest niemiecka nazwa „Klein Nieder Zehren”, złożona z dwóch członów odróżniających: Klein i Nieder.

W inwentarzu zabytków powiatu kwidzyńskiego zapisano dla Czarnego Dolnego dawne formy Czerne, Czschern i Tschern, a najwcześniejszą wzmiankę — jako punkt graniczny — pod rokiem 1285. Sąsiednie Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej. Ksiądz Jakub Fankidejski notuje krótko: „Kościół tutejszy parafialny dawniej katolicki posiadają luteranie do dziś dnia. Patronat jest rządowy”. Agathon Harnoch opisuje tę świątynię w 1890 roku jako budowlę z czasów krzyżackich, patronatu królewskiego, kamienną, z kamienną wieżą zwieńczoną drewnianą nadbudową. W kościele w Czarnem Dolnem były dwa dzwony, a ołtarz i ambonę odnowiono w 1735 roku. Duchownych ewangelickich wymienia się w Czarnem Dolnem od 1598 roku. W latach 1808–1847 parafia była połączona z Gardeją. U schyłku XIX wieku liczyła 1508 dusz.

Kościół parafialny w Czarnem Dolnem, dziś pod wezwaniem Matki Boskiej Różańcowej, wraz z cmentarzem przykościelnym jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1379, decyzją z 29 marca 1993 roku. W rejestrze kościół datowano na koniec XIV wieku i 1719 rok.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje w Czarnem Dolnem 976 mieszkańców: 909 ewangelików, 52 katolików i 15 Żydów. Katolicy z Czarnego Dolnego należeli wtedy do parafii w Szynwałdzie, po niemiecku Groß Schönwalde. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał tam znów 976 mieszkańców, z czego 925 mówiących po niemiecku — wśród nich 874 ewangelików i 49 katolików.

Źródła: ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Kwidzynopedia, hasło Czarne Górne (z Czarnym Małym), kopia archiwalna z 26 maja 2024 roku; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 110; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel”, oprac. J. Heise, Danzig 1898, s. 94; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, pozycja 84; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 76; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku).