Czarne — zbór ewangelicki z 1816 roku (położenie nieustalone)

W Czarnem stoi czynna dziś fara rzymskokatolicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny — nie jest to jednak budynek luterańskiego zboru. Świątynia jest szachulcowa: ściany wypełniono nieotynkowaną cegłą, dach pokryto gontem. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje ją na 1756 rok i przytacza daty trzech kolejnych budowli — 1673, 1710 i 1756 — wyryte na chorągiewce wieży; inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku podaje rok 1755.

Kościół wpisano do rejestru zabytków 20 lutego 1959 roku pod numerem A-94.

Czarne, po niemiecku Hammerstein, wyrosło na pograniczu ziemi człuchowskiej, przy krzyżackim zamku, a polską nazwę wzięło od rzeki Czarnej. Przywilej miejski otrzymało w 1395 roku. Mimo nadania prawa chełmińskiego i stu włók ziemi miasto nie otrzymało w przywileju lokacyjnym samodzielnej parafii, lecz zostało włączone do parafii w Falkenwalde (Sokole), do której należało już wcześniej. Czarne (Hammerstein) otrzymało przywilej w 1395 roku i zostało włączone do parafii w Falkenwalde (Sokole), które przywilej lokacyjny dostało w 1363 roku.

Kościół w Falkenwaldzie był zresztą starszy od miejskiego — przywilej wielkiego mistrza Konrada von Jungingen łączył obie świątynie i czynił kościół w Czarnem tylko filią tamtego. Nazwę niemiecką tłumaczył Harnoch inaczej: miasto miało pierwotnie nazywać się Hammerstern, bo w czasie wojen husyckich mistrzowie z tutejszych kuźni mogli obrabiać rudę tylko przy świetle gwiazd i księżyca — stąd w herbie miasta młot, księżyc i gwiazdy; późniejsza forma Hammerstein miała się wziąć od dobrego bruku.

Reformację szerzyli tu w XVI wieku sami starostowie człuchowscy, Stanisław i Jan Latalscy, ale ruch był starszy: zdaniem Harnocha duch odnowy poruszył się w Czarnem jeszcze przed Lutrem, wśród zwolenników Jana Husa. Skutek okazał się trwały — przez następne pokolenia miasto pozostawało w większości luterańskie. Według wykazu duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, zachowanego w rękopisie od 1574 roku, z którego wyciąg ogłosił w 1905 roku Hermann Freytag, 15 kwietnia 1576 roku ordynowano dla kościoła w Hammerstein Kaspara Funckego z Crangen koło Sławna. Fara Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przeszła w ręce ewangelików w 1550 roku i wróciła do katolików w 1596; tak podaje karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a potwierdza ją zestawienie szkół pomorskich Waschinskiego, w którym Czarne ma przy XVI wieku dopisek, że kościół był w posiadaniu protestantów do 1596 roku.

Słownik geograficzny i Harnoch datują jednak ostateczne wydalenie luteranów z fary na 1610 rok. Od 1617 roku była ona kościołem parafialnym i siedzibą dekanatu. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom I, 1880) w 1630 roku mieszkający na zamku starosta Stanisław Sapieha bardzo sprzyjał innowiercom, czyli protestantom.

Także wokół miasta ubywało świątyń katolickich: parafia czarnieńska utraciła po Reformacji pięć kościołów, między innymi w Domysławiu, Falkenwaldzie i Łozie, a wizytacja oficjała Trebnica z 1653 roku zastała w tych wsiach zbory luterańskie. Szkoła ewangelicka trwała przy tym bez przerwy. W zestawieniu Waschinskiego pod rokiem 1617 stoi, że postanowiono odebrać ją protestantom, a pod 1645: „katolickiego nauczyciela zabili protestanci”.

Dzieje zboru to cztery budowy i trzy pożary. Wypędzeni z fary luteranie dopiero w 1612 roku, i to z trudem, uzyskali pozwolenie na nabożeństwa w ratuszu stojącym wówczas na rynku. W 1645 roku nabożeństwa zakazano po zabiegach katolickiego proboszcza Arnolda Eymanna; rok później zgodzono się je przywrócić, gdy ewangelicy zobowiązali się zapłacić tysiąc guldenów. Ratusz spłonął 23 października 1653 roku i przez dwadzieścia cztery lata zbierano się w budzie z desek, aż w 1676 roku poświęcono kościół urządzony w nowo zbudowanym ratuszu; kazanie na poświęcenie wygłosił pastor Hartmann 20 listopada.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Czarnego. W 1626 roku Kozacy napadli miasteczko i wypędzili ograbionego pastora Petera Richtera, i przez sześć lat nie było nabożeństw. W 1643 roku proboszcz Arnold Eymann wszczął proces przed sądem asesorskim. W czasie procesu jego nauczyciel Jacob Beiner został zabity w bójce, a proboszcz chciał to, jak pisze Goedtke, wykorzystać, by odebrać gminie kościół, szkołę i całą wolność wyznania. Dekret komisji z 1645 roku stanowił, że w Czarnem ma być i w przyszłości pozostać pastor wyznania augsburskiego oraz nauczyciel. Gmina miała zbudować nową plebanię, wykończyć farę i szkołę, przelać stare dzwony i zapłacić 200 guldenów na sprzęt kościelny oraz 800 guldenów tytułem wszystkich roszczeń i kosztów.

Rada musiała przeprosić proboszcza w kościele w obecności komisji i odbyć nałożoną pokutę, a miasto na wieczne czasy płacić co roku na świętego Marcina proboszczowi 60 guldenów i 12 korców żyta, a nauczycielowi 20 guldenów. Katolików zwolniono z tych opłat.

Według Słownika geograficznego budynek podnoszono z upadku w 1716 i 1755 roku; Harnoch zna tylko pożar z 26 maja 1755 roku, po którym na tym samym miejscu w ratuszu postawiono nowy dom Boży — ten stał do 1816 roku. Ostatnią świątynię budowano w latach 1816–1819, a poświęcono 30 maja 1819 roku. Patronat nad nią sprawował magistrat. Harnoch opisuje ją jako prostokątną budowlę z kamienia; dwa dzwony wisiały w wieżyczce dachowej, ołtarz i ambonę — snycerskie — przeniesiono ze starej świątyni, nad chrzcielnicą zawieszono anioła, a organy zbudowane w 1819 roku liczyły 12 głosów. Inwentarz zabytków z 1887 roku wpisał ten zbór na listę dwudziestu jeden kościołów ewangelickich powiatu jako budowlę szachulcową z 1816 roku.

Goedtke wylicza pożary: 23 października 1653 roku, 1665, 7 marca 1693, 24 lipca 1719 i 27 maja 1755. W 1719 roku Ulrich Troles uratował z dobytku tylko podręczną Biblię, a nowo zbudowany kościół poświęcił w 1721 roku. Po pożarze z 1755 roku Johann Michael Buges objechał miasta pruskie, zbierając jałmużnę na odbudowę kościoła.

Wśród pierwszych duchownych ewangelickich Czarnego Harnoch wymienia Hentzkoviusa, wysłanego w 1645 roku na colloquium charitativum do Torunia. Ciąg tutejszych duchownych do 1728 roku podaje spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, który ułożył burmistrz Chojnic Isaac Gottfried Goedtke, a w 1753 roku wydał w Gdańsku Andreas Schott, a w 1834 roku powtórzył go i uzupełnił Ludwig Rhesa. U obu figuruje on z imieniem jako Samuel Hentzkovius — Rhesa dopisuje formę Kentzow i, powołując się na historię Kościoła pruskiego Hartknocha, potwierdza jego podpis wśród duchownych wysłanych w 1645 roku do Torunia. Po nim był Martin Düsing, znany Rhesie tylko z kazania „Pyrologus Hammersteinensis”, wydanego drukiem w Gdańsku w 1667 roku. Immanuel Hartmann objął urząd w 1673 roku i w 1688 został z niego zwolniony.

Następnie pastorami byli Johann Treder z Pomorza (1688–1695), Jacob Büge ze Szczecinka (1695–1702), David Weise ze Sławna (1702–1709) i Ulrich Troles ze Szczecinka (1709–1728). Jego następca Johann Michael Buges przeżył pożar z 26 maja 1755 roku, w którym — jak pisze Rhesa — spłonęło całe miasto razem z kościołem, plebaniami i księgami kościelnymi; zmarł w 1764 roku. Ewangelickie księgi metrykalne miasta zaczynają się wraz z odbudową po pożarze: chrzty w 1756 roku, śluby i zgony w 1755, konfirmacje w 1854, spisy komunikantów w 1884. Do tych samych ksiąg gminy cywilnej wpisywano czynności duszpasterskie komendy wartowniczej poligonu wojskowego w Czarnem, a tutejszy duchowny należał do księży cywilnych, którym powierzono opiekę nad wojskiem XVII korpusu armijnego.

W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Czarne jako miasto w powiecie człuchowskim, leżące nad rzeką, którą Niemcy nazwali Zahne, ćwierć mili od prowincji pomorskiej, 3 mile od Człuchowa i 4 i pół mili od Chojnic. Przez miasto przechodziła nowa kolej żelazna z Chojnic do Węgorzyna, która miała tu swój dworzec, a bite drogi rozchodziły się stąd do Nowego Szczecina, Białoboru, Frydlandu, przez Rzeczęcę (Stegers) do Konarzyn oraz do Człuchowa. Obszar miasta wynosił 16 276,56 morgów; Słownik naliczył tu 687 domów i 221 mieszkań.

Ludność była według hasła wyłącznie niemiecka, a obok ewangelików i katolików mieszkali tu także Żydzi. Do miasta należał jako jego własność obszerny bór z osobnym leśnictwem miejskim Hardelbruch.

Przewaga luterańska widoczna jest w każdym rachunku. Około 1868 roku miasto liczyło 2517 mieszkańców, w tym 2054 ewangelików i 228 katolików; spis z 1 grudnia 1885 roku zapisał tu 2957 mieszkańców — 2476 ewangelików, 272 katolików, 195 Żydów i czternastu innych chrześcijan. Osobno, jako obszar dworski, policzono wieś rycerską Czarne z 449 mieszkańcami, wśród których było 397 ewangelików i 52 katolików.

Parafia obejmowała miasto wraz z Wehnershofem i pod koniec XIX wieku liczyła 4390 dusz, z 200 chrztami i 33 ślubami rocznie; nabożeństwa odprawiano latem dwa razy, a w Wehnershofie raz na kwartał. Tamtejszy kościół filialny stał pod patronatem dóbr Hammerstein (Herrschaft Hammerstein). Mieszkańcy tej wsi należeli pierwotnie do parafii w Schönau, ale w 1818 roku kilku gospodarzy, mimo protestu tamtejszego proboszcza, zbudowało własny mały kościół drewniany, kryty papą, z wieżyczką i dwoma dzwonami.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3922 ewangelików; patronem był magistrat Czarnego, a pastorem był od 1895 roku Carl Steffen.

Starszy ślad luterańskiej przeszłości wisiał w 1887 roku w tutejszym kościele katolickim: dzwon z 1598 roku z inskrypcją w języku dolnoniemieckim, zaczynającą się od słów „Witwe Kattrna Kunterspin Matsec van Wolde nagelaten anno LXXXXVIII”. Obok niego wymieniono trzy młodsze dzwony — Johanna Gottfrieda Anthoniego z 1715 roku, Davida Biecka z 1729 z wezwaniem „Sancta Maria ora pro nobis” i Johanna Martina Meyera ze Szczecinka z 1771 roku.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dzwon z brązu z 1755 roku, odlany po wielkim pożarze przy budowie dawnego kościoła, dzwon z 1816 roku od J. M. Meyera i A. W. Schuhmachera z Neustettin, poświęcony 30 maja 1819 roku, oraz dzwon staliwny z 1924 roku z napisem „Gespendet zu Vaterlands Wehr 1917, erneuert zu Gottes Ehr 1924”; największy dzwon, ważący 261 kilogramów, oddano 22 lipca 1917 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Dokładnego położenia zboru ewangelickiego ani jego losów po 1945 roku nie ustalono; nie ma go także w gminnej ewidencji zabytków Czarnego, liczącej sześćdziesiąt kilka pozycji. Rhesa datuje kazanie Immanuela Hartmanna na poświęcenie kościoła w nowym ratuszu na 29 listopada 1676 roku (w opisie wyżej: 20 listopada).

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Inne źródła podają, że nabożeństwa przywrócono rok po zakazie, gdy ewangelicy zobowiązali się zapłacić 1000 guldenów. Goedtke za Lengnichem (s. 242) pisze o 3000 guldenów do zapłacenia w ciągu roku, a w wyciągu z dekretu (s. 243) wymienia 200 i 800 guldenów, razem 1000, oraz nieokreśloną sumę za zabitego nauczyciela. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa i zestawienie Waschinskiego mówią, że fara wróciła do katolików w 1596 roku. Goedtke (s. 241–242) dowodzi, wbrew Hartknochowi, że gmina zachowała ją do 1610 roku, i opiera się na drukach tutejszych pastorów Martina Dusinga i Immanuela Hartmanna; rok 1610 podają też Słownik geograficzny i Harnoch. Inne źródła wymieniają Martina Düsinga po Hentzkoviusie; Goedtke (s. 244) stawia najpierw Dusinga, od 1632 roku, a po nim Samuela Hentzoviusa.

Kazanie Hartmanna na poświęcenie kościoła inne źródła datują na 20 listopada 1676 roku, Rhesa na 29 listopada, a dopiski do rękopisu na 29 września (s. 242–245). Hartmanna inne źródła zwalniają z urzędu w 1688 roku; Goedtke (s. 245) pisze o usunięciu w 1682 roku, co wie z dokumentu powołania następcy. Pożar z 1755 roku Harnoch i Rhesa datują na 26 maja, Goedtke na 27 maja (s. 241).

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): David Weise (1702), Ulrich Troles (1709), Johann Michael Buges (1728), Boguslav Joachim Nassius (1765), Johann Ludwig Hanisch (1814), Georg Wilhelm Heinrich Löck (1816), Bernhard Hermann Anton Roloff (1852), Carl Friedrich Georg Kaulbach (1865), Carl Emil Albert Otto (1890), Friedrich Reinhold Kurt Guthmann (1920), Helmut Adam (1929). Bez podanego roku: Martin Düsing, Gerhard Neitzel.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3766 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 5019 dusz. Pastorem był wtedy, od 1904 roku, Georg Krüger, urodzony w 1876 roku.

Prasa dodaje kilka szczegółów o tutejszych pastorach. W październiku 1852 roku ogłoszono, że dotychczasowy kandydat na urząd duchowny i rektor szkoły w Czarnem Bernhard Hermann Anton Roloff został powołany przez patronat i zatwierdzony przez konsystorz na pastora kościołów w Czarnem i Wehnershofie (w gazecie: Wehnersdorff), w diecezji chojnickiej. Latem 1898 roku parafię Czarne–Wehnershof w diecezji człuchowskiej obsadzono pastorem pomocniczym i rektorem Kuhrem. Wiosną 1904 roku na pastora obu kościołów powołano Georga Wilhelma Krügera, dotąd pastora pomocniczego w Pieniężnicy (Penkuhl).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Czarne”; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 388, 389; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 i s. 162 poz. 107); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 498–499; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 334–337; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 430; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 210 i 598; westpreussen.de, „Zur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreußen”; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta kościoła parafialnego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Czarnem; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytków miasta Czarne; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 135–136; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 84; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Czarne”; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 75; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 17; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 21; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 241–246; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 5, 266; t. 2, s. 409, 685; t. 3, s. 711, 916; t. 4, s. 1100, 1249, 1257; t. 5, s. 1313, 1505; t. 7, s. 1858, 1945; „Ostpreußische Zeitung”, 16 października 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).