Czarnoszyce — cmentarz ewangelicki

Po ewangelikach z Czarnoszyc, po niemiecku Bergelau, został we wsi cmentarz z nagrobkami i krzyżami. Aleksander Klemp (1994, s. 208) notuje: „Ok. 1653 r. zbór ewangelicki. Pastor nieznany”, a na s. 127 wymienia Czarnoszyce wśród osad szlacheckich, w których w pierwszej połowie XVII wieku znajdowały się zbory luterańskie. Inwentarz zabytków sztuki powiatów chojnickiego i człuchowskiego z 1887 roku, który wylicza dwadzieścia jeden kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego, Czarnoszyc wśród nich nie wymienia. Ksiądz Panske zalicza natomiast tutejsze dobra — pod polską nazwą Czarnice — do majątków ziemskich, na których zbory luterskie powstały, jak pisze, „na świeżym korzeniu”.

Czarnoszyce przed 1772 rokiem nosiły nazwę Czarnice, wywodzoną od szlacheckiej rodziny Czarnickich. Około 1700 roku wieś liczyła mniej więcej pięćdziesięciu mieszkańców w pięciu ubogich rodzinach szlacheckich; działał tu młyn, który trzymał Johan Remus. Według pruskich ksiąg hipotecznych Czarnoszyce były wsią drobnej szlachty, podzieloną na sześć działów; ich właścicielami w XVIII wieku byli Janta-Lipińscy, Czarniccy i od 1770 roku Maciej Janta-Połczyński, Labanka-Czarniccy, Grabowscy, Boguszowie i Orlikowscy. Była to kaszubska wieś dawnego starostwa człuchowskiego, po pierwszym rozbiorze włączona do pruskiego powiatu człuchowskiego w Prusach Zachodnich; w latach 1920–1938 należała do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Bergelau 19 domów mieszkalnych i 223 mieszkańców, w tym 103 ewangelików i 120 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Chojnicach; katolicy — do parafii w Przechlewie (Prechlau). Słownik geograficzny opisuje Czarnice jako wieś z dobrami rycerskimi położoną nad jeziorem, przy bitym trakcie chojnicko-kościerskim, z 3531 morgami obszaru, i powtarza dla niej liczby domów i mieszkańców z 1868 roku. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje Czarnoszyce w dziale obwodów dworskich i wykazuje w nich 258 mieszkańców, w tym 190 katolików i 68 ewangelików.

W 1885 roku stało tu dwadzieścia budynków mieszkalnych, a gospodarstw domowych było czterdzieści siedem. Według statystyki Agathona Harnocha z 1890 roku parafia ewangelicka w Chojnicach (Konitz) liczyła 8790 dusz. Okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego mieściły się w Polnicy.

W dwudziestoleciu międzywojennym Czarnoszyce leżały tuż przy granicy polsko-niemieckiej. Działał tu niemiecki urząd celny z mieszkaniami dla celników, czynny do 1 września 1939 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 15 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Zabytki — Urząd Gminy w Człuchowie; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, hasło Bergelau (obwód dworski), Kreis Schlochau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, hasło Czarnice (niem. Bergelau); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Konitz, s. 499; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. Kreise Konitz, Schlochau”, 1887, s. 387–388; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1244 (s. 104–105); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 127, 208.