Czersk — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki Czerska leży przy ulicach Chojnickiej i Kwiatowej, obok posesji Chojnicka 28, i zajmuje około 0,90 hektara. Gminna ewidencja zabytków, przyjęta zarządzeniem burmistrza Czerska z 21 marca 2022 roku, notuje go pod pozycją 30 jako jedno założenie, mimo dwóch podanych ulic; w arkuszu wojewódzkiej ewidencji zabytków (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, stan na 29 sierpnia 2026 roku) ten sam cmentarz stoi pod pozycją 24, a cmentarz w Mokrem pod pozycją 217. W całej gminie ewidencja wymienia jeszcze tylko jeden dawny cmentarz ewangelicki — w Mokrem, o powierzchni 0,94 hektara, dziś rzymskokatolicki.

Czersk istniał za książąt pomorskich i urządzony był wtedy na prawie polskim; w 1382 roku komtur tucholski Henryk von Bullendorf nadał wsi prawo chełmińskie na 51 włókach, a w czasach Rzeczypospolitej były to dobra starościńskie. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, zastała w Czersku kościół drewniany dobrze kryty, z dobrze ogrodzonym cmentarzem, konsekrowany pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny; wieś była królewska. Wizytator zapisał przy tym dwa niepokoje. Pierwszy: dwie wsie szlacheckie, Lutonie i Zapędowo, odłączyły się za Brdę — rzekę oddzielającą diecezję włocławską od gnieźnieńskiej — do kościoła w Raciążu i tam przyjmowały sakramenty.

Drugi dotyczył samego proboszcza: Jakub Lewiniusz, prezentowany przez pana Zalińskiego 30 marca 1579 roku, okazał pergaminowe dokumenty bez pieczęci, „mniej wiarygodne”; wezwano go do przedstawienia listów święceń, „budzą one bowiem wątpliwość”. O nim samym wizytator zanotował, że „powiadają, iż był niegdyś heretykiem, lecz odwołał to przed obecnym arcybiskupem”, po czym żył z kobietą, z którą miał bliźnięta, pełnił wszystkie obowiązki kapłańskie, został uwięziony z rozkazu arcybiskupa, uciekł i mieszka w Czersku.

Późniejsze wizytacje katolickie pokazują tu wspólnotę nieliczną i bez własnego zboru. W 1728 roku archidiakon Narzymski naliczył we wsiach parafii czerskiej ośmiuset katolików, dwudziestu luteranów i siedmiu Żydów. W połowie osiemnastego wieku przy około 1500 katolikach odnotowano w parafii około 50 luteranów, „ale swojego zboru nie posiadali”, a w wizytacji generalnej z lat 1765–1766 — 24 osoby. Wizytacja z lat 1780–1781 naliczyła w Czersku z przyległościami 377 katolików i 29 „akatolików”. Akta Urzędu Domenalno-Rentowego w Czersku z lat 1786–1874, przechowywane w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy (zespół nr 28), obejmują sprawy kościoła — dotyczące granic parafii i niemieckich kolonistów — oraz ewangelickiej szkoły w Czersku.

Własnej organizacji kościelnej czerscy ewangelicy długo nie mieli. Jak zapisał Harnoch, przed 1829 rokiem tutejsze miejscowości nie należały do żadnej parafii ewangelickiej: dzieci chrzczono w kościołach katolickich, po części tam też zawierano małżeństwa, a do Wieczerzy Pańskiej przystępowano w Chojnicach, Tucholi i Nowych Polaszkach (Neu Paleschken). 28 października 1827 roku Fryderyk Wilhelm III zezwolił na budowę kościoła w Mokrem i przyznał na nią roczne uposażenie ze skarbu; od 1829 roku nabożeństwa odprawiano w izbie plebanii, a kościół poświęcono w październiku 1831 roku. Pierwszym pastorem tej parafii był Immanuel Kleßl, ustanowiony w 1829 roku.

Spis z 1885 roku kieruje do Mokrego trzydzieści osiem miejscowości powiatu chojnickiego. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a do Czerska, Wojtala i Królewskiej Łąki duchowny dojeżdżał z nabożeństwem wyjazdowym; Czersk był też jedną z miejscowości szkolnych tej parafii, liczącej w 1890 roku 2132 dusze i mającej trzy cmentarze ewangelickie. Własne księgi metrykalne — chrztów, ślubów, zgonów, komunikantów i konfirmowanych — Czersk prowadził od 1900 roku, podczas gdy katolickie sięgają 1733 roku.

Ewangelicy byli w Czersku mniejszością. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 2767 mieszkańców: 2001 katolików, 537 ewangelików i 229 Żydów. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował 6700 mieszkańców; wyznanie ewangelickie podały 374 osoby, narodowość polską 6263, a niemiecką 429. W spisie z 1921 roku narodowość niemiecką podało o pięćdziesiąt pięć osób więcej, niż zadeklarowało wyznanie ewangelickie.

Dziś teren dawnego cmentarza jest parkiem miejskim; Kay Piotrowski, mieszkaniec Czerska, nazywa go parkiem kaszubskim. Na jego zdjęciach z sierpnia 2026 roku widać trawnik ze starymi drzewami i młodymi nasadzeniami, a przy alejce leżącą płytę z napisem po polsku i po niemiecku: „Teren po byłym cmentarzu ewangelickim” i „Gebiet des ehemaligen evangelischen Friedhofes”, z datą „Czersk 2008”. Nagrobków na zdjęciach nie ma.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1447 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1585 dusz.

Źródła: Gminna ewidencja zabytków gminy Czersk, poz. 30 (Czersk) i 214 (Mokre), zarządzenie nr 878/22 Burmistrza Czerska z 21 marca 2022 roku; „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk”, uchwała nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; wojewódzka ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; zabytek.pl; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, hasło Mockrau, s. 502; M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, poz. 115 i 493 (Czersk, powiat Konitz); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, Warszawa 1880, hasło Czersk (powiat chojnicki); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, około 1583 roku, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 237–239; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 366; M. Dereszyńska-Romaniuk, „Źródła do dziejów Kościoła ewangelickiego w zasobie Archiwum Państwowego w Bydgoszczy”, s. 429–439, s. 434; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G56, s. 395, i G61, s. 121–122; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G70 (1780–1781); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło Paleschken, i t. VIII, hasło Polaszki; relacja i fotografie Kaya Piotrowskiego, sierpień 2026 roku; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.