Człuchów — cmentarz na przedzamczu warowni (ewangelicki)

Gdy nowe prawo grobowe zamknęło przed parafią człuchowską cmentarz przy kościele świętej Katarzyny, trzeba było szukać miejsca poza zabudową. Wybór padł na sad pocztyliona Kohla, położony na trzecim przedzamczu człuchowskiej warowni. Kosztował 420 talarów, a kupno doszło do skutku wiosną 1842 roku. Wyrównaniem terenu i zasypaniem części fosy zajął się drogomistrz Redman. Zgodę na chowanie zmarłych parafia otrzymała pod koniec 1842 roku.

Cmentarz służył do lutego 1945 roku parafii, która w okresie międzywojennym liczyła około 6500 wiernych.

Po pierwszej wojnie światowej powiat człuchowski liczył 35 000 ewangelików, blisko 61 procent mieszkańców. W latach trzydziestych w powiecie człuchowskim działało 14 parafii i tyleż filiałów.

Zdjęcie z 1942 roku pokazuje uporządkowane kwatery na wzgórzu zamkowym. Po zakończeniu wojny ewangelicyzm człuchowski zszedł do podziemia — nabożeństwa luterańskie zalegalizowano w 1952 roku, kiedy władze wojewódzkie w Koszalinie zezwoliły na odprawianie ich w wiejskim kościele w Gockowie oraz w kościele zamkowym w Człuchowie. Cmentarz tymczasem ulegał stopniowej dewastacji, a w 1973 roku został zniwelowany. Z terenu wykarczowano wtedy krzewy i usunięto resztki płyt i symboli nagrobnych. Na części terenu urządzono ogródek jordanowski — miejsce rekreacji i zabaw dla dzieci.

W czerwcu 1998 roku, z inicjatywy burmistrza Aleksandra Sugiera, postawiono tu kamień z wmontowaną tablicą informującą, że było to miejsce pochówku ewangelików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Schlochau księgi chrztów i ślubów od 1731 roku, a zgonów od 1732 roku dla Klausfelde; chrztów i zgonów od 1815 roku, a ślubów od 1816 roku dla samego Człuchowa; chrztów od 1747 roku, a ślubów i zgonów od 1790 roku dla Stolzenfelde. Wykaz komunikantów prowadzono od 1838 roku, konfirmacje w latach 1883–1886 i znowu od 1897 roku; duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1845–1874 leżały w sądzie obwodowym w Człuchowie. Jego zapis brzmi: „Für Klausfelde Tf Tr 1731 — St 1732 —; für Schlochau Tf St 1815 — Tr 1816 —; für Stolzenfelde Tf 1747 — Tr St 1790 —. K 1838 — Konf 1883 — 86; 1897 —. Dupl. A.-G. Schlochau: Tf Tr St 1845 — 74”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1817 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 4988 dusz.

Źródła: Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9 (250)/2023, s. 12–16; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 216; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.