Człuchów — dawny kościół ewangelicki (ob. Muzeum Regionalne, zamek)

Człuchów, po niemiecku Schlochau, był miastem powiatowym na pograniczu Prus Zachodnich i Pomorza. Do lat 1919–1920 należał do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzyńskiej, w latach 1920–1938 do prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze. Także po tej zmianie pozostał w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): powiat człuchowski zaliczyła do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie 1 października 1938 roku.

Kościół ewangelicki wbudowano tu w ruinę zamku krzyżackiego; z zamkowego założenia przetrwały mury i wieża, w których mieści się dziś Muzeum Regionalne.

Reformacja przyszła do miasta wcześnie, za starostów Latalskich. Wolność nabożeństw według konfesji augsburskiej zapewnił tu Zygmunt August, panujący w latach 1548–1572, a według inwentarza zabytków z 1887 roku starosta Jan Latalski oddał ewangelikom około 1550 roku kaplicę zamkową, później zaś także farę. Pierwszym pewnym świadectwem zmiany jest lustracja z 1564 roku, która zapisała, że „pleban ma żonę”.

W tym samym roku przybył ze Szczecina Paweł Elhard, ordynowany w Wittenberdze 30 lipca 1564 roku i sprowadzony z inicjatywy księżniczki pomorskiej Georgii, żony starosty Stanisława Latalskiego (ślub w Wołogoszczy 24 września 1563 roku). Ksiądz P. Panske uważa go za pierwszego duchownego luterańskiego Człuchowa znanego z nazwiska. Hermann Freytag, który w 1905 roku opisał reformację w starostwie człuchowskim, dodaje szczegóły jego drogi: Elhard przybył do Wittenbergi w 1557 roku, mieszkał w domu Jana Bugenhagena, a po jego śmierci u wdowy, i 8 sierpnia 1560 roku uzyskał stopień magistra. Starosta szukał duchownego przez Henninga vom Walde, ochmistrza książąt pomorskich, a ten — jak przypuszcza Freytag — przez wittenberskiego profesora Georga Cracoviusa; wybór padł na ucznia Cracoviusa i jego teścia Bugenhagena.

Dawniejszy wykaz duchownych Prus Zachodnich (Rhesa, strony 23 i 24) i Harnoch wymieniają duchownego zapisanego jako „Paul Elard”. Rhesa podaje przy nim urodzenie w Starym Szczecinie w 1538 roku, przyjęcie przez starostę człuchowskiego hrabiego Latalskiego na nadwornego duchownego przy kaplicy zamkowej i plebana kościoła miejskiego, brata jako następcę w urzędzie oraz powołanie do Goleniowa (Gollnow) w 1568 roku, gdzie zmarł w 1610 roku. Rhesa umieszcza początek jego urzędu przed 1560 rokiem, a według Harnocha starosta powołał go około 1560 roku; Panske, który przeszukał akta miejskie i kościelne, osobnego pastora nazwiskiem Elard nie zna.

Brat Pawła, Jan, ordynowany w Słupsku 3 marca 1566 roku, został w 1570 roku proboszczem fary i zarazem duchownym zamkowym, a starosta przyłączył do jego parafii kościoły wiejskie; w 1590 roku wizytator nazywa go zwierzchnikiem duchownych dwóch dekanatów, człuchowskiego i sępoleńskiego. Akt powołania dawał Elhardowi prawo przyjmowania duchownych pomocniczych według własnego uznania i obiecywał, że jego synowie, jeśli okażą się zdatni do urzędu, otrzymają po nim tę samą posadę.

W 1579 roku król Stefan Batory przedstawił go także na katolickie probostwo w Chojnicach — Freytag nie widzi powodu, by chojnickiego proboszcza o tym nazwisku uważać za inną osobę. Jan Elhard zmarł krótko przed starostą Latalskim, który zmarł w 1598 roku; następca starosty był gorliwym katolikiem, a probostwa Chojnic, Człuchowa i Debrzna otrzymał wtedy jeden duchowny, proboszcz tucholski Nowodworski.

Obok kazań niemieckich głoszono tu także polskie — Panske wymienia Joannesa Schnittkego i Sebastianusa Czenensisa, który według niego był, „zdaje się”, ostatnim polskim predykantem za Latalskiego. Według Panskego w mieście i po wsiach mało kto umiał wtedy po polsku albo przynajmniej lepiej po polsku niż po niemiecku, a tylko przy dworze trzymała się jeszcze przez jakiś czas, obok niemieckiej, także polska mowa. Kronika jezuicka przypisuje staroście Latalskiemu osadzenie w połowie XVI wieku nauczycieli luterańskich w trzech miastach starostwa — w Chojnicach, Człuchowie i Debrznie — i mówi o wzniesionych szkołach oraz o bibliotece „ufundowanej na księgach heretyckich”. Panske uważa tę wiadomość za prawdopodobną, ale niepotwierdzoną innym źródłem.

Co do tego, kiedy ewangelicy stracili farę, źródła się różnią. Panske, który w 1925 roku opracował dzieje reformacji w tym mieście, pisze, że farę oddano katolikom w 1599 roku — mandat z 15 kwietnia ogłoszono w Człuchowie 5 lipca — a rok 1609 to koniec posługi tolerowanego jeszcze predykanta Joachima Pfefferkorna z Pasewalku, urzędującego tu od 9 maja 1600 roku. Zgadza się z tym spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, który ułożył burmistrz Chojnic Isaac Gottfried Goedtke, a w 1753 roku wydał w Gdańsku Andreas Schott: rozdział o Człuchowie nosi w nim tytuł „Ehemaliges, aber längst eingegangenes Evangelisches Predigt-Amt” — dawny i od dawna wygasły urząd duchownego ewangelickiego — i wymienia siedmiu duchownych, od magistra Paula Elardusa po Joachima Pfefferkorna, który przyszedł w 1600 roku i odszedł w 1609.

Jak żyła gmina po utracie fary, pokazuje dekret starosty Weihera z 30 czerwca 1617 roku: luteranie chodzili do duchownych w okolicy, postyllę czytali w domu rajcy M. Joedego, prosili o własny cmentarz i szkołę. Cmentarz dostali — ale bez prawa do duchownych luterańskich; szkoły zakazano. Jak trwała była przewaga luteranów, widać jeszcze pod koniec stulecia. Wizytacja archidiakona Jezierskiego z 1695 roku zanotowała, że w Człuchowie mieszka tylko jedenastu mieszczan katolików, a pozostali są luteranami.

N. G. Benwitz z Chojnic, który około 1837 roku ułożył dzieje Chojnic z rękopisów burmistrza Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, notuje w przypisie, że młodzież ewangelicką w Człuchowie wolno było uczyć miejskiemu pisarzowi, według dopisku w druku od 1609 roku. Oficjał Plater zniósł to nauczanie i przeszkodził w jego przywróceniu, gdy przy rewizji kościelnej w 1728 roku pojawiła się taka nadzieja. Oficjał Chyliński (1742–1758) sprzyjał w miarę możliwości protestantom w Człuchowie.

Według kroniki Harnocha ewangelicy z Człuchowa po 1609 roku uczęszczali do kościoła w Jaromierzu (Klausfelde); gdy w 1826 roku odnowiono gminę, 1 lipca tego roku powołano na duchownego Gustava Wildego, który został zarazem pastorem w Bińczu. Wcześniejsze lata opisał w 1724 roku anonimowy autor „Nachricht von dem Evangelischen Gottes-Dienst und Predigt-Ambt in der Stadt Schlochau”, ogłoszonej w toruńskim czasopiśmie „Das Gelahrte Preussen”; Hermann Freytag przypisuje ją Isaacowi Gottfriedowi Goedtkemu. Potwierdza ona, że ewangelicy z Człuchowa należeli do kościoła w Jaromierzu, i dodaje epizod z wojny szwedzkiej za Jana Kazimierza: nabożeństwa odprawiano wtedy na samym zamku, w domu jednego z adiutantów, a w 1656 roku szwedzka załoga wezwała tu duchownego z Bińcza, rodem z Chojnic Johannesa Schmida, który odtąd tytułował się duchownym Bińcza, Jaromierza i Człuchowa.

Po przywróceniu pokoju miasto — jak pisze autor z 1724 roku — aż do jego czasów nie miało ani kościoła, ani szkoły, ani duchownego, ani nauczyciela, a więc żadnych publicznych nabożeństw ewangelickich. Ta sama publikacja przynosi w całości łacińskie dokumenty Jana Elharda, przechowywane wtedy w oryginale w archiwum miejskim Chojnic: świadectwo ordynacji, wystawione w Słupsku 3 marca 1566 roku i podpisane przez Jakuba Hogensee, prepozyta słupskiego, oraz Paulusa Runckeela, a także akt powołania i zatwierdzenia na urząd dożywotnio, wystawiony przez starostę Stanisława Latalskiego w dzień świętego Marcina 1570 roku. Data aktu potwierdza rok 1570 podawany przez Panskego.

Parafię ewangelicką odnowiono dopiero w 1825 roku, ponad dwieście lat po utracie fary; pierwszy pastor przybył do miasta w 1826 roku, właśnie wtedy, gdy zaczynała się budowa kościoła. Z tutejszym kościołem związany jest pastor Otto Gustav Wilde. Parafia była łączona z Bińczem (Bärenwalde). Świątynię wznoszono w latach 1826–1828 na terenie zamku krzyżackiego. Neogotycki projekt wyszedł spod ręki Salzmanna i został poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla, a budowlę wpuszczono w ruinę domu głównego, przy wysokiej wieży strażniczej i na dawnych murach fundamentowych. Dotychczasowy budynek gminy, stojący również na terenie zamku, spłonął. Ośmioboczny stołp posłużył za dzwonnicę; piętro w jego wnętrzu dobudowano dopiero przy zakładaniu dzwonów.

Według pomiarów inwentarza z 1887 roku wieża zamkowa ma 12,6 metra średnicy, 38,9 metra wysokości do posadzki chodnika obronnego, 42,2 metra do platformy i 44,9 metra do górnej krawędzi blanków. Obecne schody i drzwi u stóp wieży zamkowej urządzono dopiero w 1807 roku; wcześniej poniżej dawnego wejścia wieża nie była dostępna. Wejście do kościoła znajduje się tam, gdzie dawniej prowadziło wejście do zamku — po północnej stronie, obok wieży; obecny portal nie jest jednak pierwotny, lecz wykonano go przy budowie kościoła z wykorzystaniem starych materiałów. Przy budowie kościoła natrafiono jeszcze na kamienne schody, ale nie badano ich dalej.

Harnoch pisze, że po pożarach miasta w latach 1792 i 1793 rząd pozwolił bezpłatnie użyć do odbudowy materiału ze starego zamku, który rozebrano aż do wieży; nowy kościół z 1827 roku, z kamienia polnego i cegły, oparto o ocalałą wieżę, odnowioną przez króla w 1834 roku. W 1890 roku kościół miał trzy dzwony z 1840 roku i nowe organy.

Cmentarz ewangelicki założono w 1842 roku na przedzamczu. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4764 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1897 roku Wilhelm Böttcher. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu w 1902 roku organy za 7000 marek. Diecezji człuchowskiej Harnoch w 1890 roku jeszcze nie zna — tutejsza parafia leżała wtedy w diecezji chojnickiej; diecezję człuchowską wydzielono najpóźniej do 1908 roku, kiedy notuje ją wykaz Bära. W tej diecezji, liczącej trzynaście parafii, Człuchów stał obok Barkowa, Białego Boru, Czarnego, Drzonowa, Koczały, Lędyczka, Olszanowa, Pietrzykowa z Borowym Młynem, Przechlewa, Rzeczenicy, Debrzna i Sąpolna.

W 1913 roku rentier Theodor Masslow, dawny mistrz kołodziejski, zapisał tutejszej parafii 1500 marek na utrzymanie grobów i 1000 marek na wystrój kościoła i ołtarza.

Przez większość swoich dziejów miasto miało przewagę ludności ewangelickiej. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom I, 1880) Człuchów liczył w czasie wydania tomu 2816 mieszkańców, w tym 1312 ewangelików i 1013 katolików. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” opisuje powiat jako obszar 331 wsi i około 46 500 mieszkańców na ornej ziemi, z pięcioma miastami: Człuchowem, Debrznem, Białym Borem, Czarnem i Lędyczkiem; katolicki dekanat człuchowski liczył dziesięć parafii i dwadzieścia dwie filie o 28 000 dusz, a protestanci z kościołami należeli do superintendentury w Chojnicach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Człuchowie 3281 mieszkańców, wśród nich 1588 ewangelików i 1201 katolików, jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego i 491 osób wyznania mojżeszowego.

W 1890 roku parafia liczyła 5357 dusz, a katolików w jej obrębie było 5282. W 1910 roku miasto liczyło 3616 mieszkańców, z których 3538 podało jako język ojczysty niemiecki, a 41 polski; wśród niemieckojęzycznych było 1814 ewangelików, 1496 katolików, sześciu innych chrześcijan i 222 Żydów. Benedykt Reszka pisze, że na początku dwudziestego wieku protestanci stanowili w całym powiecie człuchowskim około 80 procent ludności.

Według Jana Wilda w 1910 roku było w powiecie 34 200 ewangelików, czyli 51 procent mieszkańców, a według inwentarza zabytków z 1887 roku powiat człuchowski liczył 37 019 ewangelików na 66 972 mieszkańców i dwadzieścia jeden kościołów ewangelickich — osiem parafialnych i trzynaście filialnych. W 1937 roku naliczono około 3430 protestantów wobec 2671 katolików.

W lutym 1884 roku „Amtliche Mitteilungen” (nr 1, s. 8) odnotowały zapis na rzecz tutejszego kościoła: zmarła latem 1883 roku pani Tilsner z Człuchowa zapisała mu 300 marek na nakrycie ołtarza.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, podaje, że w 1917 roku oddano stąd na cele wojenne dwa dzwony z brązu pochodzące z rozebranego kościoła w Klausfelde, a ostatni z trzech dzwonów z 1840 roku przekazano do tamtejszego domu modlitwy. W 1924 roku kościół otrzymał cztery dzwony staliwne z odlewni Schilling i Lattermann w Apoldzie, poświęcone na święto Reformacji 2 listopada 1924 roku: największy, ważący 1105 kilogramów, upamiętniał 205 parafian poległych w pierwszej wojnie światowej, trzeci — założenie gminy kościelnej w 1826 roku, a czwarty ufundował pastor W. Boettcher. Na cmentarzu ewangelickim wisiały dwa dzwony staliwne z 1902 roku.

Kościół służył gminie do 1945 roku. W lutym 1945 roku miasto zajęła Armia Czerwona, zniszczeniu uległo około 60 procent zabudowy, a ludność niemiecka została wysiedlona. Zamek odnowiono w latach 2008–2015, a od 2 maja 2013 roku gospodarzem zespołu zamkowego jest Muzeum Regionalne.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Do Goleniowa Paweł Elhard odszedł według Freytaga w 1569 roku, nie w 1568. Freytag przytacza wizytację archidiakona kamieńskiego Floriana Maliszewskiego za kronikarzem jezuickim inaczej: z dziewięciu dekanatów archidiakonatu, liczącego około stu kościołów, posłuszni archidiakonowi byli tylko duchowni dekanatów nakielskiego i tucholskiego, pozostali zaś od wielu lat zwracali się do „ministra człuchowskiego” jako swego zwierzchnika. Kronikarz rozumiał przez to starostę Stanisława Latalskiego; Freytag dowodzi, że minister oznaczał w ówczesnej łacinie duchownego, zwłaszcza ewangelickiego, a więc Jana Elharda, który był faktycznie kimś w rodzaju superintendenta okolicznych parafii. Inwentarz zabytków z 1887 roku podaje jako rok utraty fary 1609.

Według tego samego inwentarza po śmierci Stanisława Latalskiego w 1603 roku ewangelikom odebrano w 1609 roku kościół i kaplicę, a nabożeństw zakazano. Miejscowa tradycja umieszczała kościół na fundamentach dawnej kaplicy zamkowej, konsekrowanej w 1365 roku; autor inwentarza zabytków sądził jednak, że kaplica stała raczej w południowym skrzydle zamku. Według Rhesy o duchownych Bińcza od 1600 do około 1660 roku nie ma żadnych wiadomości, a autor z 1724 roku pisze, że w 1656 roku szwedzka załoga wezwała do Człuchowa duchownego z Bińcza. Rhesa pisze, że Jan Elhard został zatwierdzony jako właściwy proboszcz w 1568 roku. Inwentarz zabytków z 1887 roku datuje śmierć starosty Stanisława Latalskiego na 1603 rok, a relacja o Elhardach — na 1598 rok. Harnoch datuje odnowienie gminy na 1826 rok (w opisie wyżej: 1825).

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Starostwo człuchowskie objął według niego po śmierci Latalskiego w 1593 roku Bartłomiej Tylicki (s. 158); relacja o Elhardach datuje śmierć starosty na 1598 rok, a inwentarz zabytków na 1603. Jana Elarda, przedstawionego na probostwo chojnickie w 1579 roku, Goedtke liczy do proboszczów katolickich (s. 158), a Benwitz dodaje za pewną notatką, że miał pod koniec wyznać wiarę augsburską (s. 263); Freytag utożsamia go z luterańskim proboszczem Człuchowa. Dom rajcy M. Joedego, w którym czytano postyllę, dekret z 1617 roku umieszcza w Człuchowie; Benwitz za Goedtkem pisze o domu rajcy Michaela Jödego w Chojnicach (s. 260). Opis wyżej podaje zakaz szkoły w dekrecie z 1617 roku, a przypis Benwitza nauczanie przez pisarza od 1609 roku; źródła nie mówią, jak jedno ma się do drugiego (s. 301).

Wiadomość o duchownym z Bińcza ma drugi zapis: zapiski z ksiąg kościelnych Tarnówki, ogłoszone przez Benwitza, podają, że Johann Schmidt, rodem z Chojnic, był od 1654 roku pastorem w Bińczu (s. 299). Przypis Benwitza przy tej wiadomości odsyła do kościelnej historii Chojnic pióra Goedtkego, któremu Freytag przypisuje też notę z 1724 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1817 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 4988 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Elard (1566), Joachim Pfefferkorn (1600), Otto Gustav Wilde (1826), Franz Karl Ewald Peter Schmidt (1868–1881), Carl Ludwig Ernst Grase (1881), Wilhelm Daniel Boettcher (1897–1928), Martin Hannasky (1928–1945).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Człuchów”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 504–505; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 393, 394, 396; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 5); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 119 i streszczenie niemieckie; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9 (250)/2023, s. 12; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 288; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 3–9, 16–20, 25–27, 33–38; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387–396 (inwentarz zabytków Prus Zachodnich 1885–87); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 23–24; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 7; Muzeum Regionalne w Człuchowie, „Historia zamku” (muzeumczluchow.pl); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), s. 52, poz. 5; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 144, 163–164; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 86; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 73–74, 79–82; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 19; „Nachricht von dem Evangelischen Gottes-Dienst und Predigt-Ambt in der Stadt Schlochau”, „Das Gelahrte Preussen” t. IV, Thorn 1724, s. 63–75; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 176; t. 2, s. 436, 635; t. 3, s. 713; t. 5, s. 1353; t. 6, s. 1600; t. 7, s. 1983; „Amtliche Mitteilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 1, s. 8 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 158, 259–260, 263, 279, 299, 301.