Człuchy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Człuchach założono w XIX wieku na południowy wschód od zabudowań wsi, na planie prostokąta; obsadzono go świerkami, a wejście główne wraz z drogą wyznaczono od zachodu. Po tej drodze pozostał tylko ślad — dziś wchodzi się bezpośrednio z traktu prowadzącego do Smołdzina. Nie zachował się żaden nagrobek, ale samo boczne wejście podsuwa autorce monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego przypuszczenie, że nekropolia była jednokwaterowa. Świerkowy drzewostan wzdłuż granic w znacznym stopniu wycięto.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności, cmentarz opuszczono i zdewastowano.

Człuchy, do 1945 roku Schlochow, wzmiankowane jako Slochow w 1383 roku, leżą w gminie Smołdzino, a przed wojną należały do powiatu słupskiego na Pomorzu. Wieś była w czasach pruskich królewska i podlegała najpierw urzędowi słupskiemu, potem smołdzińskiemu; Karl-Heinz Pagel zapisuje, że mieszkańcy nie lubili, gdy nazywano ją wschodnim przedmieściem Smołdzina. W 1784 roku Człuchy, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżały trzy i ćwierć mili na północ-północny wschód od Słupska, około tysiąca kroków od Smołdzina, przy wielkich wydmach. Mieszkało tu pięciu gospodarzy z sołtysem — razem pięć dymów.

Wieś leżała nisko i niemal co roku była zalewana; należała do parafii w Gardnie Wielkiej.

Własnego kościoła wieś nie miała. Pierwotnie należała do parafii Gardna Wielka (Groß Garde), a później przeszła do parafii w Smołdzinie (Schmolsin), gdzie dzieci ze wsi chodziły do szkoły. W 1939 roku Schlochow liczyło 67 mieszkańców; wszyscy byli ewangelikami.

Wieś zajęto bez walki 8 marca 1945 roku; rozkazu ewakuacji mieszkańcy nie otrzymali. Pagel podaje, że 10 marca 1945 roku zakwaterował się we wsi radziecki komendant. Pod koniec marca 1945 roku mieszkańcy musieli czasowo opuścić wieś, leżącą w nadmorskiej strefie zamkniętej, a w czerwcu 1945 roku wszyscy wrócili. Jesienią 1947 roku wysiedlono wszystkich mieszkańców. Straty: 5 poległych i 2 zaginionych; później odnaleziono 10 dawnych mieszkańców w RFN i 39 w NRD.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej połowy XIX wieku, bez nagrobków, z przerzedzonym drzewostanem. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Tomasz Urbaniak w 2017 roku wymieniał Człuchy wśród miejsc, po których dawnych cmentarzach praktycznie nic nie zostało poza roślinnością. Przypomina też, że Człuchy były najmniejszą gminą przedwojennego powiatu słupskiego.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Smołdzino — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Człuchy, s. 202; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Schlochow; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939.