Cztery Włóki — cmentarz ewangelicki

Cztery Włóki to przysiółek wsi Bielice w gminie Biskupiec, w powiecie nowomiejskim. Tutejszy cmentarz ewangelicki ma w dokumentach dwa różne umiejscowienia i żadnego z nich nie da się na razie odrzucić.

W wykazie ewidencji konserwatorskiej dla miasta i gminy Skarszewy, pod pozycją siedemdziesiątą ósmą, stoi: powiat starogardzki, gmina Skarszewy, „Cztery Włóki (dawna osada)”, cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,04 hektara, położony na wzniesieniu po południowej stronie drogi gruntowej z Zamkowej Góry do Wolnego Dworu, około dwóch kilometrów na zachód od tego ostatniego. Ten sam wykaz opisuje pod pozycją pięćset sześćdziesiątą szóstą cmentarz ewangelicki w Zamkowej Górze, przy tej samej drodze, na Kociewiu. Tę samą nazwę nosi natomiast przysiółek pod Biskupcem Pomorskim, po niemiecku Bischofswerder — około dziewięćdziesięciu kilometrów w linii prostej od Skarszew. Nazwy „Cztery Włóki” nie zna urzędowy rejestr miejscowości, figuruje ona natomiast w państwowym rejestrze nazw geograficznych.

W wykazie kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku wśród miejscowości parafii Bischofswerder figuruje „Vierhuben” w powiecie lubawskim, co dosłownie znaczy „Cztery Włóki”. W tym samym spisie stoją obok siebie „Alt und Neu Bielitz”, czyli Bielice Stare i Nowe. Sprzeczność między obiema lokalizacjami pozostaje nierozstrzygnięta. Datowanie cmentarza i jego stan obecny pozostają niepotwierdzone przy obu wariantach lokalizacji.

W okolicy Biskupca — na Ziemi Lubawskiej i w Pomezanii — mieszkała ludność niemiecka i ewangelicka. Reformacja zadomowiła się w Bischofswerder w latach 1527–1540, a kościół ewangelicki był czynny do 1945 roku. Agathon Harnoch notuje tam parafię „Bischofswerder und Gr. Peterwitz”, liczącą 6112 dusz. Miasto wraz z kościołem założył w 1325 roku biskup pomezański Rudolf, rezydujący w Prabutach, a w 1331 roku nadał miastu przywilej lokacyjny.

W 1726 roku kościół spłonął razem z całym miastem. Obecną świątynię, murowaną i patronatu królewskiego, wzniesiono w 1729 roku: to prostokątna nawa z wąskim prezbiterium i wieża pod dachem siodłowym. Miała dwa dzwony z 1726 i 1727 roku oraz organy o czternastu głosach, przebudowane w 1861 roku. Kościół w Gr. Peterwitz, wymieniony jako świątynia świętej Katarzyny w przywileju biskupa Mikołaja z 1360 roku, był od 1544 roku filią Bischofswerder.

W pobliskim Wielkim Leźnie dwa wieki po Reformacji toczył się spór o kościół; wieś nosiła niemiecką nazwę Gr. Leistenau. Dowodząc przed królem, że świątynia jest ewangelicka, właściciel majątku powoływał się między innymi na porządek kościelny Bischofswerder z 1577 roku, na mocy którego luterański pastor z Leźna wprowadził na urząd pastora w Bischofswerder, Macieja Lubieńskiego, a w czasie wakatu sam tam usługiwał Słowem. Odnotowuje to statystyka Harnocha z 1890 roku.

Bielice były wsią w większości katolicką. Słownik geograficzny notuje w Bielicach Nowych, dobrach rycerskich powiatu lubawskiego z pocztą w Biskupcu, 41 budynków, 18 domów i 220 mieszkańców, wśród nich 182 katolików i 38 ewangelików; parafia katolicka mieściła się w Lipinkach, ewangelicka w Biskupcu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje Bielice jako obwód dworski w powiecie lubawskim: 210 mieszkańców, w tym 45 ewangelików i 165 katolików; ewangelików wpisano do parafii w Biskupcu (Bischofswerder), katolików do Lipinek. Bielice Stare, po niemiecku Alt Bielitz, zwane też Piaskami, były folwarkiem w tym samym powiecie.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Vierhuben jako majątek. Notował tu pięć domów mieszkalnych i 69 mieszkańców, w tym 16 ewangelików i 53 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Bischofswerder; katolicy — do parafii Lippinken; dzieci należały do okręgu szkolnego Neu-Bielitz. Podręcznik wymienia ten majątek w części o powiecie lubawskim (Kreis Löbau).

Samo miasto miało inny skład wyznaniowy. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Bischofswerder 2030 mieszkańców, w tym 1427 ewangelików, 377 katolików, 43 innych chrześcijan i 183 Żydów. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał tam 2311 mieszkańców, z czego 1740 podało niemiecki jako język ojczysty; w tej grupie naliczono 1381 ewangelików, 281 katolików, 16 innych chrześcijan i 62 Żydów.

Biskupiec leżał w powiecie suskim, a ten — objęty plebiscytem kwidzyńskim z 1920 roku — pozostał przy Niemczech; za Polską padło w mieście około 15 procent głosów. Bielice z przysiółkiem Cztery Włóki należały natomiast do powiatu lubawskiego, który w 1920 roku przypadł Polsce i wszedł do województwa pomorskiego; tak też wykazuje go pierwszy polski spis powszechny z 1921 roku.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Bischofswerder księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1722 roku, konfirmacji od 1842 i wykaz komunikantów od 1883 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1722— K 1883— Konf 1842—. Dupl. A.-G. Deutsch Eylau: Tf Tr 1800—08; 1817—22; 1823; 1834—74 St 1800—08; 1817—22; 1823; 1834 —46; 1848—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W wykazie ewidencji konserwatorskiej gminy Skarszewy cmentarz ewangelicki w Czterech Włókach umieszczono na Kociewiu, przy drodze z Zamkowej Góry do Wolnego Dworu, a podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku i wykaz kościołów z 1890 roku wymieniają Vierhuben w parafii Bischofswerder w powiecie lubawskim.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Bischofswerder i podaje tu 8 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), wykaz dla miasta i gminy Skarszewy, pozycje 78 i 566; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasła Bischofswerder und Gr. Peterwitz, s. 522, oraz Gr. Leistenau, s. 480; „Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen”, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Rosenberg, s. 82, pozycja 1; „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen”, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzyńska, Kreis Rosenberg; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, hasła Bielice Nowe, Bielice Stare i Biskupiec; „Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej”, t. XI: Województwo pomorskie, Warszawa 1926, powiat Lubawa; Cztery Włóki w państwowym rejestrze nazw geograficznych; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Löbau, s. 94–95, pozycja 97; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 96–97; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.