Czymanowo — cmentarz ewangelicki

W Czymanowie nie było własnego kościoła ani kaplicy; zachował się dziewiętnastowieczny cmentarz ewangelicki. Leży w lesie, na północno-zachodnim stoku wzgórza przy szosie do Gniewina, na działce 172/2, i zajmuje niespełna siedem i pół ara.

Czymanowo nosiło dawniej nazwę Czimmanau, w najstarszej formie Cemyn. Pod datą 8 lipca 1401 roku protokoły sądu ziemskiego lęborsko-puckiego wymieniają Przipkego z Cemyn, ręczącego obok kilku innych panów tej okolicy. W latach siedemdziesiątych XIX wieku nazwę zmieniono na Rauschendorf; powodu zmiany w źródłach nie znaleziono.

Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Czymanowo — pod nazwą Szymanowo — w drugiej połowie XVI wieku jako osadę młyńską w powiecie puckim, w parafii żarnowieckiej. Około 1624 roku majątek tworzył wraz z Opalinem i Strzebielinkiem własność pomorskiej rodziny Bychow, potem długo należał do Kolkowskich (poświadczonych w 1702 i 1730 roku). Po Kolkowskich majątek rozpadł się na trzy części szlacheckie — Dombrowskich, Żelewskich i Rexinów. Przy hołdzie w 1772 roku właścicielem był Michael Dombrowski; później główny folwark przeszedł do von Zanthierów, bo Fryderyka von Zanthier była z domu Dombrowska.

Według pruskich ksiąg hipotecznych majątek składał się z czterech działów — Paraskich, Przebendowskiego, Kolkowów i Rexinów — które Michael Ernst von Kowalik-Dombrowski skupił w latach 1773–1796; od 1819 roku całość należała do jego syna Stanisława Dombrowskiego. Scalenie majątku w jednym ręku dokonało się po 1836 roku: do 1852 roku dzierżył go Josef von Zelewski, potem Max von Zelewski, a za czasów Schultza siedział na Czymanowie von Zelewski-Hakenbek. Tutejszy dwór, wzniesiony w trzeciej ćwierci XIX wieku, należał do kaszubskiej rodziny Żelewskich.

Administracyjnie wieś leżała do 1920 roku po zachodniopruskiej stronie granicy prowincji: w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen), w rejencji gdańskiej, jako obwód dworski okręgu urzędowego Kolkowo. Spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje obwód dworski Rauschendorf parafii ewangelickiej w Gniewinie, a wykaz parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku wymienia go pod pozycją 87 i notuje przy nim tę samą parafię „w prowincji Pomorze”. W sądzie obwodowym w Wejherowie składano osobno duplikaty gniewińskich ksiąg metrykalnych dla miejscowości zachodniopruskich.

Po 1920 roku Czymanowo było wsią graniczną, która pozostała w Niemczech; granica z Polską biegła na Piaśnicy. Według Schultza w Czymanowie, podobnie jak w Kolkowie i Opalinie, liczba mieszkańców ewangelickich zawsze przeważała, choć wsie te od 1730 roku wpisywano do ksiąg katolickiej parafii w Żarnowcu.

Statystyka z 1869 roku daje dla dóbr rycerskich Czymanowo 33 włóki i 26 mórg powierzchni przy 89 mieszkańcach, z których 65 było ewangelikami. Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał w obwodzie dworskim 93 mieszkańców, wśród nich 45 ewangelików i 48 katolików. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obwód dworski liczył 101 mieszkańców, a wszystkich 48 ewangelików Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał za Niemców. Schultz naliczył tu 99 mieszkańców.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał tu 102 mieszkańców — z tego 86 wyznania ewangelickiego, a po niemiecku mówiło wówczas 97 osób.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku opisuje go słowami: „Cmentarz zupełnie zdewastowany”. Zachowało się wtedy pięć obramowań grobów, a w sumie naliczono siedem mogił ziemnych i umocnionych, przy czym żadnej nie dało się opatrzyć datą. Po ogrodzeniu pozostały fragmenty drewnianych słupków i płotu oraz ślady obwałowania ziemnego, a z zieleni najlepiej trzymał się szpaler buków wzdłuż północno-zachodniej granicy. W źródłach nie znaleziono informacji o dzisiejszym stanie cmentarza: ewidencja zabytków opisuje położenie i powierzchnię, a stanu nagrobków nie podaje.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rok zmiany nazwy na Rauschendorf podawany bywa różnie: w części opracowań 1873, a Franz Schultz zapisał, że w aktach powiatowych nazwa ta pojawia się urzędowo po raz pierwszy w 1875 roku. Według pruskich ksiąg hipotecznych majątek był w jednych rękach w latach 1773–1796, w zestawieniu właścicieli jego scalenie następuje po 1836 roku.

Według Schultza liczba mieszkańców ewangelickich w Czymanowie zawsze przeważała, a spis z 1 grudnia 1885 roku zapisał w obwodzie dworskim 45 ewangelików i 48 katolików.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 429; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), powiat wejherowski, s. 62–63, poz. 89; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojewódzka ewidencja zabytków (Białe Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — gmina Gniewino; karta cmentarza w Czymanowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1410 (s. 141); „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 146; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 58.