Czysta — mniejszy cmentarz ewangelicki na skraju wsi, przypuszczalnie rodowy

Mniejszy z dwóch cmentarzy w Czystej, do 1945 roku Wittbeck, leży na skraju wsi, u stóp wzniesienia, po jego południowej stronie. To niewielki prostokąt, mierzący mniej więcej 12,5 na 14,5 metra, obwiedziony głazami do metra wysokości. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego opisuje niewielkie założenie na rzucie kwadratu, wygrodzone kamiennym murem z wejściem od zachodu, z luźno rozrzuconymi fragmentami nagrobków i przetrzebionym dębowym starodrzewem wzdłuż granic. Pozostały obramowanie z głazów, granitowe cokoły pod krzyże oraz fragmenty żeliwnych krzyży i tablic. Większy cmentarz gminny, także ewangelicki, powstał w XIX wieku i zajmował około 1200 metrów kwadratowych; zlikwidowano go w 1973 roku.

Katalog cmentarzy powiatu słupskiego, powołując się na Karla-Heinza Pagla, podaje, że cmentarz założył Wilhelm von Bandemer, właściciel wsi w latach 1804–1815, i że spoczęli na nim członkowie rodów von Bandemer i von Arnim, późniejszych właścicieli majątku. Ten sam katalog zaznacza, że zachowane elementy świadczą o co najmniej sześciu pochówkach, w tym członków spokrewnionych rodzin Wald i Müller, a śladów pochówków Bandemerów brak. Najstarszy krzyż upamiętnia Ernestine Wald z domu Müller, zmarłą w 1872 roku. Monografia pisze, że inskrypcje się nie zachowały i trudno określić, kto cmentarz założył i kto na nim spoczął; charakter rodowy pozostaje u niej przypuszczeniem.

Przypomina też, że majątek zmieniał właścicieli: w 1838 roku Czystą kupił radca prawny Friedrich August Ludwig von Messerschmitt (u Pagla: Messerschmidt von Arnim), w 1889 roku właścicielem był podporucznik Horn, a od 1909 roku rotmistrz Georg Steifensand.

Tomasz Urbaniak nazywa mniejszy cmentarz w Czystej cmentarzem dla właścicieli majątku na tak zwanym Pańskim Wzgórzu i podaje Czystą jako przykład wsi, w której działały dwa cmentarze: rodowy dla właścicieli i wiejski dla mieszkańców. Na terenie cmentarza rodowego rośnie stary buk z wyrytym krzyżem.

Czysta leżała w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, do 1945 roku. W latach trzydziestych XX wieku wieś wchodziła w skład okręgu urzędowego Gąbino (Amtsbezirk Gambin). W 1784 roku Czysta, podzielona na dwie części, liczyła 12 dymów i należała do parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) w synodzie słupskim. Wieś należała do ewangelickiej parafii w Gardnie Wielkiej (Kirchspiel Groß Garde) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto. W 1925 roku w Czystej mieszkał jeden katolik.

Franz Tetzner, opisując mowę tych stron, zaliczył mowę Czystej do dialektów zachodnich — razem z Gardną Wielką i Małą, Wittstockiem i Retowem — i wyliczył cechy, po których je rozpoznawał: prasłowiańskie samogłoski u, y, i wymawiane w sylabie akcentowanej jako ä, dawną nosówkę przechodzącą w dwugłoskę ou oraz dwugłoski przed spółgłoskami nosowymi ściągnięte do jednej samogłoski. Wśród wsi tej grupy Czysta, Wittstock i Retowo miały wspólną cechę: samogłoski ö i ü wymawiano tam jak otwarte o i u.

W 1879 roku majątek Wittbeck należał do Horna i liczył 364 hektary, a w 1905 roku, kiedy należał do Friedricha Weissa, 188. W 1911 roku pozostałość dawnego majątku, około 133 hektarów, była dołączona do sąsiedniego Kuhnhofu rotmistrza Georga Steifensanda, a księgi z 1928 roku nie wymieniają Czystej jako osobnego majątku.

Wieś zajęła bez walki Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludność niemiecką wysiedlono.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Czysta — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Czysta; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Wittbeck; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 267–268; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016–1017; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 192–193; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186.