Czysta — wiejski cmentarz ewangelicki na wschód od wsi

Większy z dwóch cmentarzy Czystej, dziewiętnastowieczny cmentarz wiejski, leży na wschód od zabudowań, po wschodniej stronie niewielkiego wzgórza. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego opisuje go jako wydłużony prostokąt, od strony drogi gruntowej obsadzony żywotnikami i dodatkowo wydzielony niewysokim murem z ciosów kamiennych. Według monografii zachowało się na nim kilka nagrobków, w tym dwa krzyże żeliwne — jeden z datą pochówku 1878, drugi bez daty, upamiętniający małżeństwo o nazwisku Noffke. Portal cmentarzy powiatu słupskiego podaje, że cmentarz zlikwidowano urzędowo 28 sierpnia 1973 roku i usunięto wtedy 254 groby, i wylicza w terenie głazy graniczne, granitowe podstawy pod krzyże i sześć ażurowych krzyży żeliwnych. Drugi cmentarz leży po południowej stronie tego samego wzniesienia.

W 1784 roku Czysta, podzielona na dwie części, liczyła 12 dymów; parafia w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) należała do synodu słupskiego.

Czysta, po niemiecku Wittbeck, była wsią w powiecie słupskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, na południe od jeziora Gardno, w regionie słowińskim. Od 1493 do 1815 roku należała do rodu von Bandemer. W 1838 roku majątek kupił radca sprawiedliwości Friedrich August Ludwig Messerschmidt von Arnim, a ostatnimi właścicielami byli podporucznik Horn i od 1909 roku rotmistrz Georg Steifensand ze Swochowa; po 1924 roku dobra rozparcelowano.

Własnego kościoła wieś nie miała; należała do ewangelickiej parafii Groß Garde (Gardna Wielka) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, której kościół wzmiankowano po raz pierwszy w 1282 roku. Parafianie byli pierwotnie w większości Kaszubami; niemczyzna przyjmowała się tu stopniowo za pastorów Kummerów, ojca i syna (1766–1836), a kaszubskiej nauki przedkonfirmacyjnej zaprzestano w 1827 roku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano w gminie wiejskiej 41 ewangelików, bez katolików, a w obwodzie dworskim — 92 ewangelików.

W 1939 roku Wittbeck liczył 271 mieszkańców.

Wojska radzieckie weszły do wsi 9 marca 1945 roku, a ludność niemiecką później wysiedlono. Straty wojenne ludności cywilnej wyniosły dziewięcioro zabitych i trzydzieścioro zaginionych; jedenastu mieszkańców poległo w wojsku.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje cmentarz w Czystej jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z połowy XIX wieku, o czytelnych granicach i słabo czytelnym układzie kwater, z zachowanymi fragmentami nagrobków i pojedynczymi wywróconymi krzyżami oraz przerzedzonym drzewostanem. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Karl-Heinz Pagel podaje, że Armia Czerwona wkroczyła do Wittbeck 9 marca 1945 roku. Następnie wieś przejęli Polacy, a mieszkańców wysiedlono. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalazła później 140 dawnych mieszkańców w RFN i 64 w NRD.

Tomasz Urbaniak pisze, że cmentarz w Czystej istniał z całą pewnością w połowie XIX wieku, i wymienia Czystą wśród miejscowości, w których stare cmentarze uporządkowali mieszkańcy przy dużym wsparciu Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Gryf” ze Słupska; nie precyzuje, którego z dwóch cmentarzy wsi to dotyczy. Cmentarz ujęto także w ulotce gminy Smołdzino z 2022 roku.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 174, poz. 147 i s. 184, poz. 325; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 203; „Czysta — Wittbeck”, cmentarze.slupsk.pl; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 518–519, 524–525 (Groß Garde) i 1021–1022 (Wittbeck); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smołdzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renatę Knitter i Beatę Jurałowicz); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016–1017.