Dąbie — cmentarz ewangelicki

Dąbie, po niemiecku Dampen, leży w gminie Bytów, w dawnym powiecie bytowskim. Własnego kościoła wieś nie miała. Daty założenia cmentarza źródła nie podają — gminna ewidencja zabytków umieszcza go na działce numer 363/1 i nazywa historycznym cmentarzem wiejskim, bez określenia wyznania i bez datowania.

W 1438 roku rejestr czynszowy zakonu wymienia Dąbie, w zapisie „Dampmen”, wśród swoich wsi czynszowych. Była wsią urzędową — najpierw krzyżacką, potem książęcą i królewską. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje, że w źródłach siedemnastowiecznych wymieniane są w Dąbiu kolejne pokolenia rodziny Krofeyów. W inwentarzu wydawcy uznali za uzasadnione przypuszczenie Friedricha Lorentza, że bytowski duchowny Szymon Krofey — autor kancjonału kaszubskiego wydanego w 1586 roku w Gdańsku, pierwszej drukowanej książki z kaszubszczyzną — pochodził z Dąbia albo z jego najbliższej okolicy. Maciej Kwaśkiewicz podaje, że Szymon Krofey urodził się około 1550 roku w Dąbiu jako syn sołtysa. W Bibliotece Uniwersyteckiej w Greifswaldzie jest dziś egzemplarz jego „Duchownych pieśni” z 1586 roku.

Według Zygmunta Szultki ojcem Szymona był wolny sołtys Dąbia Jerzy (Jürgen), zajmujący się hodowlą bydła; dzięki zarządcy domeny bytowskiej Bartłomiejowi Suawemu, wcześniej pierwszemu ewangelickiemu biskupowi kamieńskiemu, Szymon — po miejskiej szkółce i przypuszczalnie szkole łacińskiej w Słupsku — został w 1567 roku wpisany do matrykuły uniwersytetu w Wittenberdze, a 7 czerwca 1574 roku także do matrykuły uniwersytetu w Królewcu.

Przywilej sołecki dla Dąbia potwierdził 28 kwietnia 1603 roku w Darłowie książę Kazimierz, nadając Lorenzowi Krofeyowi dwie włóki wolne i jedną czynszową bez szarwarku, dwie morgi łąki i trzeci ogród w kolejności. W tym przywileju sołtys otrzymał trzeci fenig z sądu i wolne rybołówstwo w jeziorze małym sprzętem. Opis ziemi bytowskiej sporządzony po objęciu jej przez Brandenburgię w 1658 roku notuje, że wolny sołtys zmarł wraz z żoną na dżumę. W tym opisie zapisano, że siedmiu pozostałych chłopów miało razem sześć koni, cztery woły, osiem krów i trzydzieści sześć jałówek. Ten sam opis wylicza Dąbie wśród ośmiu wsi urzędowych okręgu parafialnego bytowskiego.

Zygmunt Szultka, który dotarł do akt w archiwach w Greifswaldzie i w Berlinie, przedstawia losy sołectwa w XVII wieku inaczej: 1 listopada 1656 roku spaliły je wojska polskie i rodzina okresowo je opuściła, a w kwietniu 1658 roku ani sołtys, krewny pastora Szymona, ani żaden z jego synów nie mieszkał w Dąbiu; pod nieobecność rodziny dzierżawca domeny wydzierżawił grunty sołeckie Maxowi Gastowi. Sołtys Jan Krofey wrócił z rodziną prawdopodobnie w 1662 roku i sprawował urząd do śmierci, najpewniej do 1684 roku. Potem sołectwo przez czternaście lat sprawowali jego syn, przypuszczalnie Dawid, i córka Elżbieta, urodzona w 1638 roku, aż kupił je jej drugi mąż, chłop Michał Müller.

Brat Elżbiety Piotr, urodzony w 1640 roku, który około 1673 roku wyjechał do Lubeki i został tam bursztynnikiem, wrócił na początku 1698 roku, by objąć ojcowiznę, i w latach 1698–1706 skarżył się na siostrę i szwagra przed Tajną Radą w Berlinie; spór zakończył się sukcesem siostry, a Piotr zmarł zapewne przed 1711 rokiem.

Przywilej sołecki potwierdziła 20 stycznia 1773 roku szczecińska Kamera Wojny i Domen, wystawiając w imieniu króla Fryderyka nowy list lenny dla Johanna Ludwiga Müllera — na wolne sołectwo „w naszej bytowskiej wsi urzędowej Dampen”. W 1780 roku wieś liczyła dwadzieścia trzy włóki i osiemnaście palenisk; mieszkali w niej wolny sołtys, siedmiu gospodarzy, młynarz i ewangelicki nauczyciel.

W 1784 roku Dąbie leżało ćwierć mili na północny wschód od Bytowa, nad dwoma małymi jeziorami, przy trakcie do Słupska. Mieszkali tu sołtys wolny, siedmiu gospodarzy i luterański nauczyciel; była też chata sołecka — razem 18 dymów. Wieś należała do parafii w Bytowie. W XIX wieku Dąbie płaciło, wraz z innymi starymi wsiami urzędu bytowskiego, daninę zwaną pieniądzem biskupim, wpływającą po sekularyzacji biskupstwa kamieńskiego do kasy państwowej. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano w Dąbiu 187 ewangelików i trzydziestu katolików, a jedni i drudzy należeli do parafii w Bytowie. Urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w Gostkowie.

Stan cmentarza w Dąbiu opisali w 2000 roku Maciej Kwaśkiewicz i Tomasz Siemiński: z bramy zostały dwa betonowe słupy, niegdyś zwieńczone kulami, a wtedy przewrócone; ścieżka dzieli teren na część zachodnią, bez śladów pochówków, i wschodnią, z wieloma mogiłami. Odnaleźli tam trzy kamienne płyty z czytelnymi napisami, dziesięć podstaw krzyży żeliwnych, siedem fundamentów i obramowań grobów w kształcie skrzyni oraz trzy kolumny imitujące pień dębu. Jedna z płyt, pokaźnych rozmiarów, stała na swoim miejscu. Autorzy nie przypisali opisanych cmentarzy wyznaniom. Dąbie nad Nerem w Wielkopolsce to inna miejscowość: tamtejszego cmentarza dotyczą wiadomości o opiece Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie, o odtworzeniu od 2004 roku kilkudziesięciu nagrobków i o grobach żołnierzy poległych w 1914 roku.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189–190; M. Kwaśkiewicz, T. Siemiński, „Dawne nekropolie powiatu bytowskiego”, „Nasze Pomorze” 2 (2000), s. 98–117, tu s. 109–110; M. Kwaśkiewicz, „Protestanckie ślady w kulturowej przestrzeni Bytowa”, „Nasze Pomorze” 20 (2019), s. 9–30; V. Kostka, „Kancjonał Szymona Krofeya i inne polskie kancjonały ewangelickie z drukarni gdańskich”, „Nasze Pomorze” 7 (2005), s. 75–86; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055; Z. Szultka, „Uzupełnienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiantów na wolnym sołectwie w Dąbiu”, „Acta Cassubiana” 7, 2005, s. 138–141.