Dąbrowa Człuchowska — cmentarz ewangelicki

Własnego kościoła ewangelickiego w Dąbrowie Człuchowskiej nie było. Obiektem jest dawny cmentarz rodowy właścicieli miejscowego majątku, dziś poewangelicki, związany z zachowanym zespołem dworsko-parkowym. Jego datowania i dzisiejszego stanu nie ustalono: ani rejestr zabytków województwa pomorskiego, ani dostępny wyciąg gminnej ewidencji zabytków, który gminy Przechlewo nie obejmuje, nic o nim nie mówią.

Wieś, po niemiecku Damerau, a w dokumentach krzyżackich Dachsdamerow, istniała — jak zapisano w Słowniku geograficznym — od najdawniejszych czasów, na prawie pomorsko-polskim; przywoływana bywa też pierwsza wzmianka pod rokiem 1343, niepotwierdzona w dostępnych źródłach. W 1373 roku wielki mistrz krzyżacki z rodu von Kniprode zaprowadził we wsi prawo chełmińskie. Dwie trzecie wsi wraz z młynem trzymał wtedy Jakub z Dąbrowy, zobowiązany do służby wojennej w pełnej zbroi, a od każdej włóki oddawano na świętego Marcina korzec owsa, funt wosku i chełmińskiego feniga. W drugiej połowie XVI wieku była to prywatna wieś szlachecka.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Dąbrowa należała do Jakuba Wąglikowskiego, od 1740 roku do Albrechta Prądzyńskiego, potem do jego syna Jana i wnuka Wojciecha.

Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Sąpolnie (Sampohl), a jej dzieje opisał Harnoch. Wspólnotę obsługiwano najpierw z Człuchowa. Od 1842 roku zabiegała o własny system kościelny i parafialny, a od 1848 odprawiała nabożeństwa w tymczasowym kościele w Sąpolnie, zamienionym później na mieszkanie nauczyciela. Kupiła też dzwon za około 400 talarów, a mniejszy dołożył do niego major Seyler z Klashütte Neufrau; oba poświęcono w Niedzielę Palmową 1855 roku. Nowy kościół, prostokąt bez przedsionka i wieży, z dwoma dzwonami w dzwonnicy, obrazem ołtarzowym „Pokłon pasterzy” i dwunastogłosowymi organami, poświęcono w dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej 1859 roku. Inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku odnotował go krótko jako świątynię murowaną z tego roku. Własne księgi metrykalne parafia zaczęła prowadzić w 1847 roku, a księgę komunikantów w 1884.

Patronat nad kościołem sprawowali wspólnie właściciele Sąpolna, Gemel, Neuhof, Sichtz, Biehlau, Wielkich i Małych Konarzyn oraz Dąbrowy. Parafia liczyła 3245 dusz i miała sześć cmentarzy ewangelickich.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wieś i majątek figurują jako dwie odrębne jednostki; obu przypisano parafię ewangelicką w Sąpolnie, a katolicką w Przechlewie. W gminie wiejskiej, na stronie 158 pod pozycją 15, naliczono 348 mieszkańców — 157 mężczyzn i 191 kobiet — w tym 59 ewangelików, 282 katolików i siedmioro Żydów, w 40 domach i 69 gospodarstwach domowych. W obwodzie dworskim, na stronie 162 pod pozycją 89, było ich 185 — 81 mężczyzn i 104 kobiety — w tym 87 ewangelików i 98 katolików, w dwóch miejscach zamieszkania, 16 domach i 27 gospodarstwach.

Wieś miała większość katolicką, a ewangelicy stanowili mniejszość silniejszą po stronie majątku niż po stronie gminy.

Bär w wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich notuje przy ewangelickim Przechlewie księgi chrztów i ślubów od 1829 roku, zgonów od 1831, konfirmacji od 1889 i wykaz komunikantów od 1892 roku. Najstarsze z tych ksiąg sięgają czasów, gdy tutejsi ewangelicy nie mieli jeszcze własnej parafii: według Benedykta Reszki ich nabożeństwa odprawiano od początku XIX wieku w izbie lekcyjnej przechlewskiej szkoły, a odrębną parafię utworzyli w 1893 roku; pierwszym jej zarządcą był od 1889 roku pastor Paul Hartwig. Własny kościół ewangelicki, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej, Przechlewo dostało w 1911 roku.

Majątek Dąbrowa, liczący 785 hektarów, z krochmalnią, należał do rodziny Scheunemannów: w 1891 roku do spadkobierców Scheunemanna, w 1903 roku do wdowy Scheunemann, a od 1909 do co najmniej 1922 roku do Hansa Scheunemanna. Przed 1945 rokiem Dąbrowa leżała w powiecie człuchowskim (Kreis Schlochau), a przynależność tego powiatu zmieniała się kilkakrotnie: do przełomu 1919 i 1920 roku były to Prusy Zachodnie z rejencją kwidzyńską, następnie Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją pilską — początek tego okresu zapisywany bywa jako rok 1920 albo 1922 — a od 1 października 1938 roku prowincja Pomorze. Także po 1938 roku powiat pozostał w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): zaliczyła go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie 1 października 1938 roku.

Po 1945 roku wieś pozostała w Polsce, a ludność niemiecką wysiedlono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W obiegu są dwie daty przejścia Dąbrowy do parafii w Przechlewie (Prechlau): 1889 i 1893; spis z 1885 roku daje jeszcze dla obu jednostek Sąpolno. Harnoch w opisie stanu z około 1890 roku podaje Przechlewo bez własnej parafii ewangelickiej — figuruje ono wyłącznie jako miejscowość szkolna parafii sąpoleńskiej i jako punkt nabożeństw zamiejscowych, obok Wölzig, Neutrug i Wielkich Konarzyn, a jedyny tamtejszy kościół jest katolicki.

W 1912 roku ewangelicy z majątku należeli do parafii w Sąpolnie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sąpolno (Sampohl) i podaje tu 75 ewangelików i 32 w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Sołectwo Dąbrowa Człuchowska — Gmina Przechlewo; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503–504; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 213 i 215; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158–159 poz. 15 i s. 162–163 poz. 89; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1265 (s. 110); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 198; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 140–141; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 250; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 168–169; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 34; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.