Dąbrówka Bytowska — cmentarz ewangelicki

Dąbrówka, po niemiecku Damerkow, leżała w powiecie bytowskim, w prowincji Pomorze, w rejencji koszalińskiej, sześć kilometrów na zachód od Bytowa.

Wieś lokowano na prawie niemieckim około 1355 roku, a w czerwcu 1387 roku wzmiankowano ją z czynszem 30 grzywien na zamek bytowski. Był tu też jeden z trzech dworów zakonnych ziemi bytowskiej, obok Tuchomia i Wusseken, do których chłopi okręgu odwozili siano skoszone na łąkach pflegera. Dnia 15 sierpnia 1446 roku przywilej sołecki otrzymał Mikołaj Kaszuba, w zapisie niemieckim Niclas Cassube. Dokument wystawił hrabia Hans von Gleichen, brat zakonu i pfleger bytowski. Nadał Kaszubie wieś na pięćdziesięciu włókach, z czego sołtysowi i jego dziedzicom cztery włóki wolne oraz dwie i pół morgi łąki na polu strusowskim, prawo chełmińskie i trzeci fenig z sądu — poza sprawami drogi publicznej i zabójstwa. Z ogrodów, które sołtys tam założy, dwa miały przypaść zakonowi, a trzeci jemu. Służyć miał na jednym koniu wartym cztery marki pruskiej monety, a wolno mu było trzymać jednego psa.

Osobne zdanie przywileju brzmi: „proboszcz ma mieć tam dwie włóki uposażenia”. Cramer, który ogłosił tekst dokumentu, odnotował, że oryginał zaginął, a w aktach hipotecznych zachował się dawny, uwierzytelniony odpis sporządzony z oryginału.

W Dąbrówce stał bowiem kościół wiejski pod wezwaniem świętego Wojciecha; Cramer wymienia go wśród świątyń ziemi bytowskiej z czasów krzyżackich. Ziemia bytowska była po Reformacji w przewadze luterańska — to region ewangelickich Kaszubów. W 1637 roku kościół odebrano ewangelikom. W wykazie gospodarzy z około 1637 roku jedna zagroda — plebańska — była wolna od czynszu. Opis ziemi bytowskiej z 1658 roku wylicza Dąbrówkę wśród wsi urzędowych należących do parafii bytowskiej.

Wizytacja z 3 grudnia 1686 roku otwiera opis Dąbrówki słowami „wieś pełna luteran” i liczy w niej dwie dusze katolickie; kościół — filia Niezabyszewa — był w dobrym stanie, ze stropem i amboną malowanymi, ceglaną posadzką, dwoma dużymi dzwonami i ławkami „bardzo porządnymi, dobrymi i ozdobnymi”. Nabożeństwo odprawiano co trzecią niedzielę; plebania już dawno spłonęła. Wizytacja z 1702 roku notuje, że „nie ma tu katolików prócz jednej staruszki”. Tomasz Rembalski, który w 2004 roku opracował dzieje tutejszej parafii na podstawie wizytacji z Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie, pokazał, że odebrany luteranom kościół świętego Wojciecha służył im dalej.

W 1766 i 1780 roku wizytatorzy zapisali, że mszy się w nim nie odprawia, natomiast co czwartą niedzielę odbywają się w nim nabożeństwa dla luteranów; cmentarz przy kościele w 1780 roku „użytkowali wyłącznie protestanci”. Autor przytacza sygnatury wizytacji: G 24, G 26, G 40, G 63b i G 69. W 1779 roku kościół był filią bytowskiej fary katolickiej. W 1780 roku wszyscy mieszkańcy byli ewangelikami, a we wsi uczył ewangelicki nauczyciel.

Dąbrówka leżała pół mili na zachód od Bytowa, nad jeziorem, w okolicy górzystej. Obok folwarku mieszkali sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy, trzech zagrodników i kowal, a jeden chłop i jeden zagrodnik podlegali katolickiemu proboszczowi w Bytowie. Choć we wsi stał kościół katolicki, Brüggemann zapisał: „Die Einwohner sind sämtlich Lutheraner” — mieszkańcy są bez wyjątku luteranami. Folwark miał 925 mórg i prawo połowu ryb w tutejszym jeziorze.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Dąbrówka Bytowska, po niemiecku Damerkow, liczyła 22 ogniska (domostwa) i miała luterańskiego nauczyciela, a stojący we wsi kościół rzymskokatolicki obsługiwał jako proboszcz katolicki prepozyt z Bytowa wraz ze swoim wikariuszem.

Kościół, odnowiony przed 1780 rokiem, zamknięto w 1811 roku z powodu złego stanu i nigdy go nie odbudowano; wieżę rozebrano w 1845 roku, nawę w 1849. Katolicka parafia świętego Wojciecha wygasła w 1847 roku, a wieś, w której mieszkali prawie sami ewangelicy, została bez świątyni zarówno ewangelickiej, jak i katolickiej. Z kościoła ocalał dzwon z 1603 roku z napisem „DIVITES FACIT BENEDICTIO DOMINI” — „błogosławieństwo Pańskie ubogaca”. Był to trzeci dzwon we wsi, niezależny od dwóch dzwonów wiejskich: wisiał w osobnej dzwonnicy na starym cmentarzu aż do drugiej wojny światowej.

Ewangelicy należeli do parafii w Bytowie, a według inwentarza z 1938 roku — do parafii w Niezabyszewie, po niemiecku Damsdorf; katolicy do Niezabyszewa, gdzie metryki prowadzono od 1836 roku. Urząd stanu cywilnego dla wsi mieścił się w Chotkowie. Odrębną kolonię ewangelicką założono tu w 1843 roku — z niej wywodziły się rodziny Hoffmanów, Welflów i Fuchsów. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w gminie wiejskiej Dąbrówka 350 ewangelików, 13 katolików i jednego innego chrześcijanina, a w obwodzie dworskim 156 ewangelików i jednego katolika.

Liczba mieszkańców, w nawiasie katolicy: 1810 — 216, 1855 — 502 (21), 1885 — 512 (12), 1905 — 489 (34), 1925 — 471 (83), 1933 — 419 (83), 1936 — 435 (81).

Folwark wzniesiono w latach 1560–1566, a wśród właścicieli majątku byli Hellmuth von Memerty, gospodarujący tu od 1819 roku, Karl Wagner w latach 1884–1892 i ostatni przed 1945 rokiem Kurt Behrendt. Po 1945 roku majątek przejęło państwowe gospodarstwo rolne — kombinat w Bytowie — a pałac rozebrano w latach siedemdziesiątych XX wieku.

W inwentarzu zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku zapisano, że dawny kościół stał na wschodnim krańcu starej wsi, na północnym wzniesieniu, pośrodku cmentarza, a zabudowa rozrosła się później ku zachodowi. Na zachód od cmentarza stała drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami wiejskimi. Pierwszy, brązowy, miał siedemdziesiąt centymetrów średnicy, koronę zdobioną główkami i napis wypukłą kapitałą „GEFERTIGT VON A. W. SCHUMACHER IN NEU-STETTIN”, a na płaszczu „RESTITUTAE SUMUS 1827”. Drugi był stalowy, miał metr i dwanaście centymetrów średnicy i został odlany w 1923 roku przez firmę Ulrich i Weule z Apoldy. Na cmentarzu inwentarz odnotował dwie uszkodzone drewniane deski nagrobne z 1860 i 1873 roku oraz dwa „krzyże kaszubskie”.

Dziś stoi tu obelisk upamiętniający 56 żołnierzy poległych w pierwszej wojnie światowej. W 2017 roku gmina uporządkowała cmentarz: teren oczyszczono, a krzyż ustawiono zgodnie z tradycją ewangelicką. Granic cmentarza nie sprawdzono dotąd w terenie.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1054; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 187–189 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 842–843; E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); T. Rembalski, „Parafia św. Wojciecha w Dąbrówce Bytowskiej od (XIV) XV do XIX wieku”, „Nasze Pomorze” 6 (2004), s. 111–126; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–199, pozycje 5 i 49; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 2, Königsberg 1858, s. 202, dokument nr 10; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054.