Dalwin — cmentarz ewangelicki

Dalwin leży w gminie Tczew i figuruje w tamtejszej ewidencji zabytków. Wieś ma za sobą długie dzieje ewangelickiego osadnictwa, ale osobnej nekropolii ewangelickiej nie znają tu ani wykazy konserwatorskie, ani rejestr zabytków. Rejestr prowadzi w Dalwinie „kościół filialny pod wezwaniem świętego Mikołaja” z 1819 roku pod numerem A-1740 z 18 lutego 2003 roku, a zaraz pod nim „cmentarz kościelny” z tym samym numerem oraz kaplicę grobową rodzin du Bois i Plehn z pierwszej połowy XIX wieku. Tak samo opisuje to wojewódzka ewidencja zabytków: „kościół filialny pod wezwaniem świętego Mikołaja wraz z otaczającym go terenem dawnego cmentarza” i osobno kaplica grobowa rodziny Plehn.

Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Tczew określa cmentarz przy kościele świętego Mikołaja jako ewangelicki, założony na początku dwudziestego wieku, i notuje, że został zamknięty i zlikwidowany w latach czterdziestych i pięćdziesiątych dwudziestego wieku, a po nagrobkach nie pozostało śladu. Mowa w obu wypadkach o terenie przy kościele świętego Mikołaja.

Wieś jest stara. W 1332 roku wielki mistrz krzyżacki Luder z Brunszwiku nadał ją na prawie magdeburskim Hertwikowi i jego synowi Wernikowi; kościół już wtedy stał, a przeznaczono dla niego cztery włóki proboszczowskie. Ten sam wymiar — cztery włóki — notuje jeszcze wizytacja z 1583 roku.

Początek ewangelickiej obecności widać w szesnastym wieku, a decydowała o niej nie wieś, lecz dzierżawa. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona latem 1583 roku przez Sebastiana Liwierzkiego z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, wymienia Dalwin jednym zdaniem, ale osadza go w większej całości: to dobra królewskie należące — podobnie jak sąsiednie Trąbki Wielkie — do klucza sobowidzkiego.

Kościół był murowany i dobrze pokryty, cmentarz ogrodzony, a nabożeństwa odprawiał tu co trzecią niedzielę innowierczy duchowny mieszkający w Trąbkach. W dekretach powizytacyjnych z tego samego roku zapisano przy Dalwinie krótko: „wszystko heretyckie; z dzierżawcą Bąkowskim trzeba działać, w razie potrzeby przy pomocy mandatu królewskiego”. Rok później, w wizytacji trzech dekanatów przeprowadzonej w 1584 roku przez tego samego Liwierzkiego, przy Trąbkach Wielkich stoi już nazwisko dzierżawcy Bażyńskiego, a przy Dalwinie tylko zdanie, że wieś także należy do Sobowidza „i jego dzierżawca również jest heretykiem”.

Ksiądz Jakub Fankidejski podaje imię i urząd tego człowieka: Jerzy Bażyński, wojewoda malborski i starosta skarszewski, wielki zwolennik luteranizmu i — jak pisze autor — „pan podówczas prawie wszechwładny na całą okolicę”. Bażyński trzymał własnych duchownych w Trąbkach, w Dalwinie i w Skarszewach; duchowny z Dalwina dojeżdżał nawet co trzecią niedzielę z kazaniem do biskupiego Miłobądza. Wizytacja opisuje te wsie jednym ciągiem jako dobra jednego klucza. W haśle Słownika geograficznego ten sam autor podaje kolejność dzierżawców: w 1570 roku wieś trzymał Wilhelm Bąkowski, „herezyi luterskiej sprzyjający”, a po nim, w 1590 roku, wspomniany starosta skarszewski.

Fankidejski podaje też datę końca: „Dopiero kiedy umarł ten starosta r. 1596, odetchnęli tutejsi katolicy”; wtedy kościół w Dalwinie poświęcono na nowo i oddano katolikom. To ten sam rok, w którym biskup Rozrażewski przeprowadził akcję odzyskiwania kościołów archidiakonatu pomorskiego, spisaną w katalogu z lipca i sierpnia 1596 roku. Dołączony do niego wykaz świątyń, które dopiero trzeba odzyskać, wymienia „Dalwin, u pana Bażyńskiego” obok Starogardu, Kiszewy, Wielkich Trąbek, Pinczyna, Lubina, Czapielska i Demblina — latem tego roku wieś była więc nadal w rękach dzierżawcy.

Wizytacja biskupa Mikołaja Albrechta Gniewosza z 1649 roku odnotowała już tylko, że Dalwin jest wsią królewską należącą do starostwa skarszewskiego i ma kościół murowany. W latach 1686–1687 archidiakon pomorski Andrzej Albinowski zapisał przy Dalwinie, filii Miłobądza, że większość mieszkańców to luteranie.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 26 mieszkańców: 4 luteranów i 22 katolików; parafią luterańską był Sobowidz (Sobowitz). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Dalwin jako majątek szlachecki z 11 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 181, w tym 104 ewangelików i 77 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom I, lata osiemdziesiąte dziewiętnastego wieku) notuje w Dalwinie 104 ewangelików i 77 katolików. Liczby te pochodzą z hasła opisującego wieś w ówczesnym powiecie starogardzkim, do którego Dalwin należał przed utworzeniem powiatu tczewskiego. Wieś miała wtedy wraz z folwarkiem Lichtenstein 2385 morgów, jedenaście domów mieszkalnych, szkołę i kościół filialny, a należała do parafii katolickiej w Miłobądzu.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku objął Dalwin jako obwód dworski w powiecie tczewskim: 189 mieszkańców, w tym 125 ewangelików i 64 katolików; parafią ewangelicką był Sobowidz, katolicką — Miłobądz. Ewangelicy stanowili tu zatem wyraźną większość.

W 1891 i 1903 roku Dalwin z Lichtensteinem (około 590 hektarów) należał do Richarda du Bois, który prowadził tu wysyłkę mleka do Gdańska i wydobycie torfu. Między 1903 a 1909 rokiem majątek kupiła Królewska Komisja Kolonizacyjna, a w 1909 i 1912 roku był on „w trakcie podziału”; w 1909 roku liczył 609,17 hektara, a administratorem był Dyck. Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku majątek Dalwin należał do Królewskiej Komisji Osadniczej w Poznaniu (Königliche Ansiedlungskommission), a zarządzał nim von Procik; majątek przypisano do parafii ewangelickiej w Sobowidzu, po niemiecku Sobbowitz.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował we wsi 388 mieszkańców, w tym 248 osób wyznania ewangelickiego i 140 rzymskokatolickiego; narodowość polską podało 158 osób, a niemiecką 230. W 1928 roku księga adresowa nie zna w Dalwinie żadnego większego majątku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Nazwisko starosty skarszewskiego z 1590 roku Słownik oddaje w postaci „Sarzyński”, a katalog kościołów do odzyskania z 1596 roku — „Bażyński”. Datę budowy dzisiejszego kościoła Słownik podaje jako rok 1829, rejestr zabytków — 1819.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Turze (Groß Turse) i podaje tu 309 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 27; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 4; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło „Dalwin” (oprac. ks. J. Fankidejski); „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu (wizytacja Sebastiana Liwierzkiego z 1583 roku, s. 63, i dekrety powizytacyjne, s. 118; wizytacja trzech dekanatów z 1584 roku, s. 233; „Cathalogus ecclesiarum recuperatarum in archidiaconatu Pomeraniae anno 1596 mense Iulio et Augusto”; wizytacja biskupa Mikołaja Albrechta Gniewosza z 1649 roku, s. 402); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau, pozycja 37; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 310; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 54, nr 42–43; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Tczew; ewidencja zabytków gminy Tczew; Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Tczew (zmiana, 2010–2019), rozdz. 6.3.1, s. 149; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 202, pozycja 51; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 68; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 16–17; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.