Damnica — cmentarz ewangelicki (zachodni skraj, 42 krzyże)

Cmentarz ewangelicki na zachodnim skraju Damnicy — do 1945 roku Hebrondamnitz — leży po prawej stronie drogi wyjazdowej w kierunku Zagórzycy, przed wiaduktem, na naturalnym wzniesieniu. Założono go w XIX wieku; wykaz zabytków gminy Damnica datuje go na pierwszą połowę tego stulecia. Zajmuje około 2900 metrów kwadratowych, a granice zabytkowego terenu wyznacza okrążająca go dróżka. Dawny cmentarz parafialny służy dziś jako komunalny.

W 1784 roku Damnica liczyła 24 dymy i miała nauczyciela; mieszkał tu landrat. Nazwa Hebron-Damnitz upamiętniała ród von Hebron (Hepburn), przybyły na Pomorze z Wielkiej Brytanii na początku XVII wieku, i odróżniała wieś od miejskiej Dębnicy (Raths-Damnitz). Klasyfikacja łanowa z 1717 roku wymienia jako właściciela Alexandra Ernsta von Hebron. W 1835 roku majątek kupił za dwanaście tysięcy talarów podpułkownik Heinrich Karl Philip von Damnitz; jako ostatnich właścicieli księgi adresowe majątków wymieniają w 1884 roku Richarda von Blankensee, a od 1910 roku rodzinę von Gamp. Mieszkańcy należeli do parafii w Damnie (Dammen).

Założenie biegnie po linii wschód–zachód i tak też grzebano zmarłych. Wejścia znajdowały się w narożnikach północno-wschodnim i południowo-wschodnim, a w części północno-zachodniej urządzono kwaterę dziecięcą. Najstarszym zachowanym elementem jest żeliwna tablica inskrypcyjna upamiętniająca Heinricha Böhnkego, zmarłego 18 marca 1888 roku.

Do dziś przetrwały 42 żeliwne krzyże i 23 granitowe podstawy po takich krzyżach, 2 krzyże drewniane i 2 wykonane z metalowych rur, 5 krzyży kamiennych, 2 nagrobki z betonowym krzyżem i 2 nagrobki kamienne, granitowy obelisk, 5 żeliwnych tablic inskrypcyjnych, 3 żeliwne ażurowe ogrodzenia grobów, 12 granitowych i betonowych obrysów mogił oraz 13 obrysów w kształcie trumny, 4 nagrobki w kształcie pnia drzewa bez tablic, a także 42 fragmenty nagrobków. Wykaz gminny zwraca uwagę na bogactwo form żeliwnych krzyży, na kwatery rodzinne z dekoracjami, ogrodzeniami i tablicami oraz na krzyże drewniane i stele; dużą liczbę zachowanych dziewiętnastowiecznych nagrobków uznaje za rzadkość. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego rozróżnia tu dwa układy przestrzenne, dziewiętnasto- i dwudziestowieczny, a stan zachowania krzyży i pomników uznaje za powód do objęcia cmentarza szczególną ochroną.

W 1925 roku katolicyzm deklarowało w Damnicy czternaście osób, a wieś należała do parafii ewangelickiej w Damnie (Dammen). W okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto leżała parafia w Damnie. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykazał w gminie wiejskiej 135 ewangelików i ani jednego katolika, a w obwodzie dworskim 273 ewangelików, 7 katolików i 2 innych chrześcijan. W latach 1906 i 1907 w parku dworskim wzniesiono neogotycką kaplicę, obsługiwaną z Damna; dziś jest to rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1703 z 30 grudnia 1999 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś z kaplicą prywatną przy parafii w Dammen, 5 kilometrów od Dammen, a dla całej parafii podaje 4674 dusze. Pastorem był Magnus Erdmann. 17 maja 1939 roku wieś liczyła 717 mieszkańców. Gospodarstw domowych było wtedy 181. 8 marca 1945 roku zajęła ją Armia Czerwona, a ludność niemiecką wysiedlono.

W kaplicy dworskiej od 1 kwietnia 1943 roku odprawiała nabożeństwa pastor Annemarie Winter. W marcu 1945 roku pozostała z wiernymi po wkroczeniu wojsk sowieckich; wkrótce potem została aresztowana i zesłana na Syberię, gdzie zmarła. Według Jana Wilda kaplicę w Damnicy katolicy przejęli i poświęcili 12 listopada 1945 roku jako kościół filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej („Informator Parafialny” nr 4 (257)/2024, s. 12–13).

W marcu i kwietniu 1896 roku Damnicę odwiedził Franz Tetzner, który wędrował po pomorskich Kaszubach w celach etnograficznych i językowych. Szukał tu między innymi dawnych strojów i nie znalazł żadnego; wszędzie, gdzie pytał, odpowiadano mu tak samo: „podarte i wyrzucone”. W relacji Tetznera to, co zostało, wykupił przed laty pan von Zitzewitz; było tego bardzo niewiele.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich notuje pod hasłem Damnica dwie różne wsie powiatu słupskiego. W haśle tym figurują Damnica niemiecka, czyli Hebron-Damnitz, z 352 mieszkańcami, oraz Damnica kaszubska, po niemiecku Rathsdamnitz — wieś kościelna z 624 mieszkańcami. Ta druga to dzisiejsza Dębnica Kaszubska, odrębna miejscowość z własną parafią.

Karl-Heinz Pagel podaje, że kilka miesięcy po 8 marca 1945 roku wieś zajęli Polacy; straty to 31 poległych, 19 zmarłych cywilów i 75 zaginionych, a później odnaleziono 340 dawnych mieszkańców w RFN i 174 w NRD. Uczyli Paul Grasse (1920–1931), Hubert Schardin, Willy Schülke, Henny Specht i M. Tinschert. Pomnik nagrobny barona von Gampa dłuta Fritza Klimscha wywieziono do Słupska.

W 2004 roku Roman de Malachinski opisał starą część cmentarza jako mieszaną — z niemieckimi grobami sprzed 1945 roku i polskimi z lat późniejszych — i w większości zaniedbaną: wiele krzyży, ogrodzeń i nagrobków było przechylonych, przewróconych lub rozbitych, a drewniane krzyże zbutwiały. Z czytelnych nagrobków spisał 77 osób, zmarłych w latach 1887–1977. Zwrócił uwagę na krzyże i ogrodzenia odlane w Słupsku, z trudnymi już do odczytania gotyckimi napisami, i wymienił ich wykonawców: zakłady Alberta Wilkego, Adolfa Peglowa, Siegfrieda Hirschberga i Wilhelma Pahla.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wykaz gminny podaje wpis cmentarza w 2018 roku do rejestru zabytków województwa pomorskiego, a w rejestrze w stanie na 30 czerwca 2026 roku cmentarza nie ma. Ludwig Wilhelm Brüggemann pisze o rodzie von Hebron, czyli Hepburnów, który na początku XVII wieku przybył na Pomorze Tylne z Wielkiej Brytanii, a Karl-Heinz Pagel — o szkockim szlachcicu Hepburnie, stronniku Marii Stuart, który po jej straceniu w 1587 roku uszedł do Stargardu, i o jego synu, cesarskim pułkowniku, który w czasie wojny trzydziestoletniej nabył majątek w Damnicy i zmarł tu na dżumę.

Źródła: F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 4 (257)/2024, s. 12–13; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom I, hasło „Damnica”; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, gmina wiejska poz. 47 i obwód dworski poz. 218; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 563–567; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 27; „Damnica — Hebrondamnitz”, cmentarze.slupsk.pl; wykaz zabytków gminy Damnica; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 958–959; R. de Malachinski, „Grabsteine auf ehemaligen deutschen Friedhöfen im Kreis Stolp in Pommern”, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 170.