Damno — kościół ewangelicki (Dammen)

Kościół w Damnie stoi na wzgórzu w środku wsi. Dzisiejszą neogotycką świątynię wzniesiono w 1879 roku na miejscu starszej, której istnienie poświadcza matrykuła z 1590 roku. Wyposażenie starego kościoła przy rozbiórce usunięto — inwentarz zabytków z 1894 roku zastał je w Łebieniu (Labehn), gdzie z pietyzmem przechowywała je pani von Gutzmerow. Były wśród niego: barokowy ołtarz z rzeźbioną Ostatnią Wieczerzą w predelli, prosty kielich z sześciolistną stopą z 1622 roku, mosiężna misa chrzcielna norymberska ze Zwiastowaniem oraz dwa późnogotyckie skrzyniowe lichtarze ołtarzowe, każdy na dwanaście świec. Ołtarz Pagel datuje na 1708 rok, Böttger daty nie podaje. W rejestrze zabytków kościół figuruje pod numerem A-1692 (decyzja z 11 czerwca 1999 roku) jako parafialny pod wezwaniem świętego Tadeusza Judy, datowany na 1879 rok.

Wzgórze kościelne obwiedziono kamiennym murem — to dawny cmentarz przykościelny; drugi, parafialny, założony w drugiej połowie XIX wieku na północ od wsi i powiększony po 1945 roku, służy do dziś.

Damno, po niemiecku Dammen, leżało w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze — na ziemi od XVI wieku luterańskiej. Kościół stał tu już w XV wieku, a poświadczony jest w 1590 roku. Wieś była siedzibą dużej parafii ewangelickiej w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto Kościoła unii staropruskiej.

Dwa skrzyniowe lichtarze ołtarzowe ze starego kościoła wykonano około 1500 roku. Wśród wyposażenia starego kościoła w Damnie była też tablica rodowa Ewalda von Puttkamera i Weroniki von Below, wykonana z blachy z nalutowanymi ozdobami, pochodząca z około 1700 roku. Z trzech dzwonów jeden był nowy, drugi odlano w 1718 roku i ozdobiono napisem oraz girlandami kwiatowymi, a trzeci, średniowieczny, nosił napis gotycką minuskułą.

Znany jest długi szereg tutejszych duchownych. Pierwszy, Michael Zelack, ordynowany w 1563 roku, w 1590 roku był według matrykuły już 23 lata na urzędzie (uzupełnienie Müllera, s. 583) i pozostawał tu jeszcze w 1612 roku; za jego urzędowania książęcy wizytatorzy szczecińscy przeprowadzili generalną wizytację kościołów. Johanna Bunkiusa powołał w 1660 roku, gdy miał 21 lat, Peter von Weyher; po 29 latach Bunkius odszedł stąd na urząd duchownego przy kościołach świętej Anny i Świętej Trójcy w Gdańsku. Po nim urząd objął Michael Birr, zwany też Birrowius (uzupełnienie Müllera, s. 583), syn krawca, poddanego z dóbr damneńskich, urodzony tu w 1660 roku, który podjął studia dzięki wsparciu dziedziców i wrócił do rodzinnej wsi jako jej pastor; według tego samego uzupełnienia był nim jeszcze w 1716 roku.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Damno, po niemiecku Dammen, miało pastora i kościelnego (Küster) oraz 29 ognisk (domostw); tutejszy kościół parafialny (macierzysty) należał do synodu słupskiego i pozostawał pod patronatem właścicieli dóbr Damno i Łebień (Labehn), a przypisane do niego były między innymi Bobrowniki (Bewersdorf), Losow, Wiszno (Vieschen), Damnica (Hebron-Damnitz), Lipno (Liepen), Drzeżewo (Dresow) i Wiatrow. Do dóbr należała wtedy owczarnia Gloddow, a do parafii także Grapice, Głuszyno, Bięcino i Świecichowo.

Według Brüggemanna małżonka zmarłego kapitana Ottona Bogusława von Schwerina, Anna Sophia von Schwerin, sprzedając 5 października 1752 roku dobra Wiszno (Vieschen) Franzowi Christianowi von Schmudde, zastrzegła sobie i swoim potomkom na wieczne czasy wiszeńską kryptę grobową (Gewölbe) w kościele w Damnie.

W tutejszym kościele długo mówiono po kaszubsku. W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku.

W 1778 roku Damno wymieniano wśród parafii powiatu słupskiego, w których kazania głoszono w mowie będącej „złą polszczyzną”; wieś leżała wtedy na zachodnim skraju kaszubskiego obszaru językowego, obok Budowa, Dobieszewa, Łupawy, Wrześcia i Rowów. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, podaje, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Damnie, po niemiecku Dammen, pastorami byli także: Michael Vizichius (poświadczony w 1636 roku), Immanuel Grünenberg (1725–1750, koniec urzędowania Müller opatruje znakiem zapytania), Michael Benjamin Rahtz (1751–1796, zmarły jako senior synodu), Georg Bogislav Gottel (1797–1817), Joachim Christoph Schumann (1818–1850), Karl Friedrich Jonathan Horn (1851–1892), Wilhelm Max Carol Hildebrandt (1893–1904) i Wilhelm Karl Richard Schultz (od 1905 roku).

W 1818 roku pastora Joachima Christopha Schumanna powołali do Damna patroni — von Mitzlaff, dziedzic Damna, i von Kösteritz, dziedzic Łebienia (Labehn).

Prasa dopowiada losy dwóch ostatnich pastorów z tego spisu. Pastor Hildebrandt z Damna zmarł 9 października 1904 roku; w listopadzie berlińska „Tägliche Rundschau” ogłosiła, że probostwo pod patronatem prywatnym, dające 3000 marek, zwolniło się wskutek śmierci i zostanie obsadzone 1 czerwca. Ogłoszenia urzędowe podają jego imię jako Karl: w lutym 1903 roku pastor Karl Hildebrandt z Damna figuruje w zarządzie kasy oszczędnościowo-pożyczkowej, a w kwietniu 1905 roku sąd w Słupsku odnotował, że wskutek śmierci ustąpił z zarządu wiejskiej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej w Damnie, a jego miejsce zajął naczelnik okręgu urzędowego (Amtsvorsteher) Karl Rümker. Następca Hildebrandta ogłosił w sierpniu 1908 roku zaręczyny z Hildegardą Wallenius, najstarszą córką właściciela majątku rycerskiego i kapitana Rudolfa Walleniusa z Grapic; podpisał się przy tym „W. Schultz, Pastor”.

W lipcu 1915 roku, w zawiadomieniu o śmierci teściowej, Elisabeth Wallenius z domu Gerlach, występuje już jako „Willi Schultz, Pastor in Oesdorf-Pyrmont”.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4674 dusze i kaplicę prywatną w Hebron-Damnitz, oddaloną o 5 kilometrów. Patronat sprawowali właściciel Dammen i pułkownik von Kleist z Labehn. W 1940 roku parafia liczyła około 4900 wiernych i obejmowała Damno oraz mniej więcej 14 okolicznych miejscowości; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisuje do niej Benzin, Bewersdorf, Dresow, Grapitz, Groß Gluschen, Hebron-Damnitz, Labehn, Liepen, Lojow, Schwetzkow, Stresow, Viatrow i Vieschen. Samo Damno zapisano w tym spisie w dwóch pozycjach: gmina wiejska liczyła 152 ewangelików i 5 Żydów, obszar dworski — 299 ewangelików i 2 katolików. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich notuje tu 389 mieszkańców.

W nocy z 8 na 9 marca 1945 roku wieś zajęto bez walki; ludność niemiecką wysiedlono w 1946 roku, a na jej miejsce przybyli Polacy. Karl-Heinz Pagel podaje, że w nocy na 9 marca 1945 roku Damno zajęła Armia Czerwona, a pastora Magnusa Erdmanna (1928–1945) wywieziono. Pastorem był wcześniej Martin Richter (1915–1928), uczyli Johannes Rubach i Ernst Zombronner. Kościół i plebanię objął polski ksiądz katolicki. Józef Szymański przytacza list księdza Jana Ziei z 6 września 1945 roku, według którego przy kościele poewangelickim „w Dębnie (Dammen)” osiadł ksiądz Władysław Sypniewski z diecezji pińskiej, oblat. Mieszkańców wysiedlono latem 1946 roku, między innymi 1 września. Straty: 19 poległych, 15 zmarłych cywilów, 98 zaginionych; w RFN odnaleziono 198 mieszkańców, w NRD 130.

Według Jana Wilda pierwsza powojenna konfirmacja odbyła się w Damnie w 1950 roku, a w Niedzielę Palmową 1951 roku konfirmowano tu 120 młodych ludzi ze zborów w Skórowie, Stowięcinie, Cecenowie, Główczycach, Damnie, Łupawie, Dobieszewie, Zagórzycach i Żelkowie. W 1954 roku niemiecki zbór ewangelicki w Damnie liczył 1600 wiernych i współużytkował dotychczasowy kościół z parafią rzymskokatolicką; sprawozdania z 1957 i 1960 roku wskazują, że nadal z niego korzystał.

W 1963 roku zbór liczył już tylko 20 osób, a w wykazie zborów niepolskich z 1967 roku placówki w Damnie nie ma („Informator Parafialny” nr 4 (257)/2024, s. 13–14). Świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to zachowany i użytkowany kościół parafialny pod wezwaniem Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w dekanacie Główczyce diecezji pelplińskiej. Parafię świętego Szymona i Judy Tadeusza w Damnie, wydzieloną z parafii w Zagórzycach, erygował dekret z 28 sierpnia 1973 roku; tutejszy kościół został jej kościołem parafialnym.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów w tutejszych księgach zaczynały się w 1640 roku, ślubów — w 1641, a zgonów — w 1654; w całości brakowało w nich zapisów ślubów z lat 1706–1729 oraz zgonów z lat 1673–1696.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957, 1012; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 492–493; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 6; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II, Stettin 1912, s. 492–493 (hasło Dammen, synod Stolp-Altstadt) i 583 (Nachträge und Berichtigungen); F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, s. 25–26; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 168, pozycja 16 oraz strona 176, pozycja 174; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 28; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom I i tom II; Kościół w Damnie — Gmina Damnica; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, 1989, hasło Dammen; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957–958; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, R. 1, 1973, nr 11–12, s. 39–40; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 170; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 16 lutego 1903 roku, s. 35 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 20 listopada 1904 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 26 kwietnia 1905 roku, s. 26 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 15 sierpnia 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 14 lipca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 4 (257)/2024, s. 13–14; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 403; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.