Darżewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Darżewie (po niemiecku Darsow) leży około kilometra od wsi, w lesie, na końcu drogi dojazdowej tak zarośniętej młodymi drzewami, że wiosną 2013 roku trzeba było ją wycinać. Aleja starych drzew wytycza środkową linię nekropolii o wymiarach mniej więcej 12 na 25 metrów; wyraźnych granic ani muru nie ma. Pod drzewami stoją drewniane krzyże — dwa całe i cztery zachowane szczątkowo — a przy nich kilka podstaw krzyży, cztery nagrobki w kształcie pnia drzewa i pojedyncze obudowy grobów, wśród nich jedna dziecięca. Nie ma tu żadnych elementów metalowych ani tablic z nazwiskami; imiona zmarłych noszą tylko dwa betonowe krzyże, upamiętniające Karla Dezelskiego (1859–1937) oraz Bertę Seilg z domu Schmäckel (1884–1937). Ślady odwiedzin są, choć zniczy ani kwiatów nie znaleziono. Obiekt figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków jako zabytkowy cmentarz na części działki 46.

Darżewo leży około trzynastu kilometrów na zachód od Lęborka, dziś w gminie Nowa Wieś Lęborska. Przed 1945 rokiem należało do powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Nazwa pojawia się po raz pierwszy w 1310 roku, w dokumencie nadania praw miejskich Słupskowi przez margrabiów brandenburskich Waldemara i Jana — wymieniony jest tam Johannes von Darsow, któremu przyznano prawa sądownicze w Słupsku; trzy lata później był burmistrzem miasta. Darżewo było lennem rodu Stojentin: w 1453 roku pisano „Jereslaw Stoyentin to Darzowe”, w 1523 „Teslaw Stoientin tho Darsow”.

W 1734 roku przeszło do rodziny von Grumbkow, a potem prawem dziedziczenia na Frederike von Podewils z domu Grumbkow; około 1784 roku był tu folwark i dwadzieścia dymów, a pobliskie folwarki Schidliz i Heide także należały do Stojentinów. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Darżewo, po niemiecku Darsow, lenno rodu von Grumbkow, należało do parafii w Skórowie (Schurow) w synodzie słupskim.

W 1784 roku w Darżewie był nauczyciel, a z dóbr płacono 58 talarów daniny przeznaczonej na pensje wiejskich nauczycieli. W XIX wieku majątek wrócił do rodu Stojentin — ostatnimi jego właścicielami byli Robert i jego syn Emil, na którym ta linia się skończyła — po czym przeszedł w ręce Leo R. von Bonina, rezydującego w Darżewie do 1945 roku. W 1935 roku wybrukowano główną ulicę i doprowadzono wodociąg z centralną pompą.

Własnego kościoła wieś nie miała. Należała do ewangelickiej parafii w Skórowie (Schurow), a wykaz Ernsta Müllera z 1912 roku wylicza skład parafii: Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Groß Runow, Karlshöhe, Darsow wraz z Laaske i Schidlitz, Langeböse oraz Bonkow, z kościołem pomocniczym w Langeböse. W Skórowie mieścił się też urząd stanu cywilnego, a sąd obwodowy — w Lęborku; do parafii lęborskiej spis z 1895 roku przypisuje nielicznych tutejszych katolików.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Darżewo w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 217 ewangelików, bez żadnego katolika (strona 168, pozycja 19), obszar dworski — 264 ewangelików i szesnastu katolików (strona 176, pozycja 177); obie części należały do parafii w Skórowie.

Armia Czerwona zajęła wieś 9 marca 1945 roku; potem wieś przeszła pod administrację polską. Ludność niemiecką wysiedlono; według monografii powiatu słupskiego Karla-Heinza Pagela ostatnie darżewskie rodziny — Richarda Czadzecka oraz Gerharda Bewersdorfa z teściową Helene Pahnke z domu Reiske — Polacy wysiedlili w 1958 roku, a właściciel majątku Leo Robert von Bonin z dwoma synami i córką pozostał w powiecie słupskim po roku 1957, po czym wyjechał do Republiki Federalnej Niemiec. Monografia Pagela podaje też straty wojenne i wysiedleńcze wsi: dwudziestu pięciu poległych, trzydziestu zmarłych cywilów i trzydziestu czterech zaginionych.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Darżewo — Darsow; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Pommern — spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Schurow, s. 513; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Darsow; wojewódzka ewidencja zabytków; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959–960.