Dębnica Kaszubska — kościół ewangelicki (Rathsdamnitz)

Dawny kościół ewangelicki w Dębnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, jest dziś rzymskokatolicką świątynią parafialną pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela w dekanacie Łupawa diecezji pelplińskiej. Rejestr zabytków notuje go pod numerem A-184 (decyzja z 8 czerwca 1960 roku) jako budowlę murowano-szachulcową z XVIII i XIX wieku.

Dębnica leżała w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze, na prawym brzegu Słupi. Kościół zbudowała rada Słupska „w swojej miejskiej wsi”, a poświęcił go prepozyt David Croll 29 września 1584 roku, w dzień świętego Michała Archanioła. W latach 1781–1786 dobudowano do niego szachulcowe skrzydło wschodnie, a w 1899 roku rozbudowano świątynię na rzut krzyża i wstawiono organy Völknera.

Według Ingeborg Albrecht, która w „Ostpommersche Heimat” (1938) opisała dzieje szkoły w Dębnicy na podstawie kroniki szkolnej, kościół miał organy od 1839 roku; koszt pierwszego instrumentu pokryto podobno z dobrowolnych składek, a grał na nim pierwszy nauczyciel, będący zarazem zakrystianem. Drugie organy, wstawione przy rozbudowie kościoła późnym latem 1899 roku, zbudował według tego tekstu organmistrz Völkner z Duninowa koło Ustki.

W 1784 roku Dębnica należała do dóbr miasta Słupska i leżała półtorej mili na południe-południowy wschód od niego, między wzgórzami i lasami, przy trakcie do Bytowa. Przy dwóch folwarkach mieszkali pastor, zakrystian i kolon pastora, pięciu gospodarzy, trzech zagrodników i dwóch chałupników-budników; była papiernia napędzana wodą Skotawy (Schottow), młyn wodny i karczma — wszystkie na czynszu dziedzicznym — a także tartak, kuźnia i torfowisko; razem 26 dymów.

Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; jego filią był dom modlitwy w Podwilczynie, a należał do niego także miejski las Loitz. Brüggemann dodaje, że część wsi kupili w 1485 roku razem z magistratem także „die Vorsteher des Hauses des heil. Geistes daselbst” — przełożeni słupskiego Domu Świętego Ducha.

Parafia była przez wieki związana ze Słupskiem. Po Reformacji przyłączono ją do diakonatu kościoła Mariackiego w Słupsku, później oddano pod opiekę parafii w Dobieszewie (Groß Dübsow). Prawo obsadzania probostwa należało do słupskiego magistratu: w 1763 roku powołał on tu na pastora rektora szkoły miejskiej Samuela Christopha Königa. Do parafii należały — prócz samej Dębnicy — Loitz, Neufeld, Criwan i Scharsow, a jako filia Podewilshausen, do którego od 1869 roku doliczano Mellin. Zmieniała też przynależność synodalną: pierwotnie należała do synodu słupskiego, w 1817 roku przeszła do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku — do synodu Słupsk-Miasto.

Tę ostatnią zmianę przyniósł akt z 14 lutego 1871 roku: konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka. Ten podział przetrwał do 1945 roku.

Inwentarz z 1894 roku opisuje kościół w Dębnicy Kaszubskiej jako prostą budowlę z wieżą, wzniesioną z cegły na fundamencie z kamieni polnych, bez ozdób poza gzymsem z kilku warstw wysuniętej cegły. W kościele przechowywano dwie rzeźbione w drewnie figury, w tym Marię z Dzieciątkiem; autor inwentarza (s. 7) uważał je za prawdopodobnie gotyckie. Najstarszy dzwon kościoła nosił napis „Da pacem, Domine, in diebus nostris” i miał niezwykle przysadzisty kształt. Dwa pozostałe dzwony przelał szczeciński ludwisarz J. H. Scheel — jeden, bogato zdobiony Ukrzyżowaniem i dwoma aniołami, w 1747 roku, drugi w latach sześćdziesiątych XVIII wieku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pierwszymi pastorami w Dębnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, byli Liborius Körner i Joachim Goläus; później urzędowali między innymi: Christoph Kroll (1694–1715; według sprawozdania rewizyjnego superintendenta, które przytacza Müller, nosił imiona Johann Andreas), Friedrich Kühn (zmarły w 1727 roku), Johann Friedrich Wegener z Kołobrzegu (1728–1762), Samuel Christoph König (1763–1789), Carl Wilhelm Sauer (1790–1828), Ludwig Schweitzer (1829–1866), Ludwig Wilhelm Harnisch (1866–1888) i Hermann Wilhelm Martin Schramm (od 1889 roku). Wpis do rejestru spółdzielni, dokonany przez sąd obwodowy w Słupsku 31 stycznia 1916 roku, pokazuje, że Siegfried Harnisch był już wtedy pastorem w Dębnicy: na przewodniczącego zarządu Kasy Oszczędnościowo-Pożyczkowej w Dębnicy wybrano go w miejsce pastora Schramma, którego rejestr nazywa Wilhelmem.

Pastor Ludwig Schweitzer, który prowadził parafię w Dębnicy od 1829 do 1866 roku, zmarł 4 grudnia 1866 roku w Słupsku i został pochowany w Dębnicy. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4050 dusz i filię w Podewilshausen, oddaloną o 10 kilometrów. Pastorem był Siegfried Harnisch. Patronat sprawował magistrat Słupska. Obsadę parafii w latach trzydziestych podaje urzędowy organ konsystorza: pastor Harnisch zmarł 26 stycznia 1934 roku w wieku pięćdziesięciu sześciu lat, a jego następcą został Joachim Brenske, dotąd pastor w Baarenhof w okręgu kościelnym Mierzei Gdańskiej (Danziger Nehrung), powołany z dniem 1 czerwca 1935 roku. Z Dębnicy pochodził też kandydat teologii Heinz Gatz, który zdał pierwszy egzamin teologiczny 12 marca 1940 roku.

Parafia rosła razem ze wsią. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w Dębnicy 1467 ewangelików, dziesięciu katolików i pięciu Żydów; w 1940 roku parafia liczyła 3900 wiernych. Sama wieś miała 1028 mieszkańców w 1864 roku i 2842 w 1939 roku.

Po 1945 roku ewangelicką ludność wysiedlono — 1628 osób na obszar późniejszej Republiki Federalnej Niemiec i 312 do radzieckiej strefy okupacyjnej (późniejszej Niemieckiej Republiki Demokratycznej) — a parafię zlikwidowano; kościół przejął Kościół rzymskokatolicki. Z dwóch tutejszych cmentarzy jeden otaczał kościół w środku wsi, drugi zaś, w północnej części miejscowości przy głównej drodze, rozplanowano na cztery kwatery; przy wejściu stoi ceglana kaplica cmentarna o prostej bryle i oszczędnym detalu, a sam cmentarz służy mieszkańcom do dziś.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Rathsdamnitz mit Podewilshausen), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1670 roku; w całości brakowało w nich zapisów ślubów od 1752 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: od 1817 roku, rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 470–471; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 6, 7; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1935; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II, Stettin 1912, s. 470–471 (hasło Raths-Damnitz, synod Stolp Stadt); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 172, pozycja 99; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 45; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom I i tom II; kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela — Zabytek.pl; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Rathsdamnitz, s. 800 i 808; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174–175; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 2 lutego 1916 roku, s. 15 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; I. Albrecht, „Von der Schule zu Rathsdamnitz”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 1; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.