Debrzno — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przy ulicy Sportowej 3 w Debrznie był dawniej ewangelicki i katolicki; dziś jest czynnym cmentarzem komunalnym.

Debrzno, do 1945 roku Preußisch Friedland, otrzymało prawa miejskie w 1354 roku, a gmina luterańska powstała tu wkrótce po 1550 roku, najpóźniej w 1555, i przejęła tutejszy kościół miejski. Harnoch pisze „Bald nach 1550”, Panske podaje rok 1555 za Freytagiem, a Słownik geograficzny — „po 1550”. Słownik podaje też tutejszych pastorów: Ambrożego Rosenowa w 1557 roku i Jana Lasseniusa, zwanego Łasińskim, około 1600. Z Rosenowem wiąże się wzmianka o pochówku tutejszych ewangelików: według Hermanna Freytaga w 1557 roku duchowny ten wpisał się do cechu krawców, by zapewnić sobie i rodzinie prawo do pochówku przez cech.

W 1599 roku, z rozkazu Zygmunta III, luteranie musieli wynieść się z kościoła parafialnego i przenieśli nabożeństwa na górę ratusza. Według Alexandra Barkowskiego, superintendenta i autora monografii miasta z 1904 roku, królewski rozkaz z 15 kwietnia 1599 roku kazał oddać katolikom nie tylko kościół parafialny i dobra kościelne, ale też cmentarz przykościelny. Gmina założyła wtedy własny cmentarz za ulicą Garncarską (Töpfergasse), ogrodzony płotem z desek; gdy się przepełnił i trzeba go było zamknąć, magistrat wyznaczył nowy, na tak zwanym Windmühlenbergu.

Cmentarz na Windmühlenbergu, powiększany o dokupione sąsiednie ogrody, był w użyciu w 1904 roku. Na rycinie miasta z 1869 roku Barkowski wskazuje przed niską wieżą ówczesnego kościoła ewangelickiego „stary cmentarz ewangelicki”, porośnięty wysokimi drzewami. Który z tych cmentarzy jest dzisiejszym cmentarzem przy ulicy Sportowej, monografia nie mówi. W czasie zarazy, od 11 sierpnia 1709 do 28 marca 1710 roku, zmarło w mieście 285 ewangelików i 93 katolików, a pastor zapisał, że żadnego ewangelika nie pochowano bez trumny. Własną świątynię zalegalizowano za Augusta II, w 1723 roku, gdy uproszony król pozwolił korzystać z kościoła urządzonego w przebudowanym ratuszu.

W 1816 roku na 1449 mieszkańców przypadało 990 ewangelików, 363 katolików i 96 osób wyznania mojżeszowego. Parafia katolicka liczyła w 1867 roku 1736 dusz. Miasto miało protestancką oświatę: seminarium nauczycielskie, w którym około 1868 roku uczyło się 75 uczniów, wyższą szkołę dla dziewcząt i progimnazjum. Tom IX Słownika geograficznego, wyliczając szkolnictwo prowincji Prusy Zachodnie, wymienia seminarium we Frydlądzie — czyli w Preußisch Friedland — jako jedno z trzech ewangelickich seminariów nauczycielskich w całej prowincji, obok Lubawy i Malborka. Wykaz gmin z 1885 roku naliczył wśród 3472 osób 2539 ewangelików, 666 katolików, 262 Żydów i pięciu innych chrześcijan (powiat człuchowski, strona 158, pozycja 4).

W 1890 roku na 3598 mieszkańców było 2635 ewangelików, a w 1925 roku na 3830 — 2796. Barkowski opisuje też tutejsze pogrzeby: odbywały się przy dźwięku dzwonów, a przed domem żałoby, w drodze i nad grobem śpiewały dzieci szkolne; zmarłych ewangelików chowano zwykle o pierwszej po południu, katolików przed południem w dni powszednie, a dzieci w niedziele i święta po nieszporach.

Zbór urządzony w ratuszu był budowlą szachulcową i dotrwał do lat osiemdziesiątych XIX wieku, kiedy rozebrano go, ponieważ groził zawaleniem. Barkowski datuje rozbiórkę na 1886 rok. Nowy, murowany kościół ewangelicki budowano od wiosny 1886 roku i oddano do użytku 6 października 1887 roku. Inwentarz zabytków z 1887 roku opisuje wielki dzwon, przelany w 1830 roku, z niemiecką inskrypcją o pożarze, który 11 września 1697 roku strawił całe miasto wraz z kościołami; dzwon sprawiono po tym pożarze „z dobrowolnych datków członków gminy”.

Według Barkowskiego był to dzwon kościoła ewangelickiego, odlany w 1700 roku w Gdańsku z inskrypcją łacińską; niemiecką otrzymał przy przelaniu w 1830 roku.

Administracyjnie Debrzno należało do powiatu człuchowskiego: do lat 1919–1920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Preußisch Friedland księgi chrztów od 1665 roku (za lata 1665–1697 jako niepełne uzupełnienie księgi spalonej w 1697 roku, dalej od 1697), zgonów od 1699, ślubów od 1760, konfirmacji od 1847 i wykaz komunikantów od 1884 roku. Bär notuje też zapiski historyczne z lat 1760–1774. Jego zapis brzmi: „Tf 1665 — 97, lückenhafte Ergänzung des 1697 verbrannten Kirchenbuches, 1697 — Tr 1760 — St 1699 — K 1884 — Konf 1847 —. Historische Aufzeichnungen: aus der Zeit von 1760 — 74”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2832 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 6290 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 4); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388–390; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 214; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 72–73; A. Barkowski, „Pr. Friedland von 1354 bis 1904. Zur Feier des 550jähr. Bestehens der Stadt Pr. Friedland sowie des 350jähr. Bestehens der evangelischen Kirchengemeinde”, Pr. Friedland 1904, s. 24–25, 31–34, 37, 50; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.