Debrzno — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

Debrzno, po niemiecku Preußisch Friedland, to miasto nad Dobrzynką, przy dawnej granicy powiatu złotowskiego; wieś Debrzno, od której miasto wzięło po 1945 roku dzisiejszą nazwę, leżała po drugiej stronie rzeczki, już w powiecie złotowskim. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1346 roku, gdy komtur człuchowski Jan von Barkenfelde nadał cztery włóki w polu „Fredeland” na prawie magdeburskim; przywilej lokacyjny miasta wystawił wielki mistrz Winrych von Kniprode w 1354 roku, na 150 włók chełmińskich. Po Grunwaldzie Jagiełło oddał Frydląd księciu słupskiemu Bogusławowi, w 1454 roku miasto wraz z Czarnem poddało się Kazimierzowi Jagiellończykowi, a w 1461 zostało zdobyte po ośmiodniowym oblężeniu.

Przed 1945 rokiem należało kolejno do Prus Zachodnich z rejencją kwidzyńską, od 1920 roku do Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji z siedzibą w Pile.

Hermann Freytag, opierając się na monografii miasta Barkowskiego z 1904 roku, cofa początek luteranizmu w Debrznie do katolickiego proboszcza Georga Zabla, który sprawował urząd w latach 1531–1555 i — jak się wydaje — sam zwrócił się w końcu ku Reformacji. Jego następca Johann Fosbeck podpisywał się w 1556 roku jako „Pastor zu Fredelandt”, a już w 1557 roku nowy duchowny ewangelicki Ambrosius Rosenow wpisał się do cechu krawców, by zapewnić sobie i rodzinie prawo do pochówku przez cech. Harnoch datuje powstanie gminy ewangelickiej na czas wkrótce po 1550 roku („Bald nach 1550”), Słownik geograficzny podaje, że kościół wkrótce po 1550 roku oddano luteranom, a Panske, powołując się na Freytaga, pisze, że rok 1555 „zdaje się” być we Frydlądzie „początkiem nowatorstwa religijnego”.

Nabożeństwa odprawiano najpierw w przejętym kościele parafialnym, który — jak podaje „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” — oddał ewangelikom po 1550 roku starosta człuchowski Stanisław Latalski, hrabia na Łabiszynie, zabiegający o rozszerzenie luteranizmu w całym starostwie; król Zygmunt August wydał wtedy mieszczanom — za pośrednictwem starosty — list wolnościowy. Wśród pierwszych pastorów Słownik wymienia Ambrożego Rosenowa (1557) i Jana Lasseniusa, czyli Łasińskiego (około 1600 roku), szlachcica wykształconego w Wittenberdze. Freytag przypuszcza też, że starosta Latalski oddał tutejsze probostwo luterańskiemu proboszczowi Człuchowa Janowi Elhardowi: w 1599 roku, po jego śmierci, zwolniło się ono równocześnie z chojnickim i człuchowskim, i wszystkie trzy objął wtedy katolicki proboszcz tucholski Nowodworski.

W 1599 roku, z rozkazu Zygmunta III, ewangelicy musieli opuścić kościół i przenieśli nabożeństwa na górę ratusza. Debrzno należało do dziesięciu miast, które Barkowski wylicza jako te, gdzie ewangelicy wypędzeni z kościołów przez kontrreformację modlili się w ratuszach; obok Debrzna wymienia Czarne, Biały Bór, Bytów, Lębork, Skarszewy, Gniew, Sztum, Nowy Staw i Dzierzgoń. Wcześniejsze księgi kościelne spłonęły w 1697 roku, dlatego Barkowski uznaje wykaz pastorów za pełny dopiero od 1667 roku, od Nicolausa Froboesego. Nieprzerwany ciąg duchownych ewangelickich jest znany od 1658 roku.

Z czasów wcześniejszych wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, zna tylko nazwiska i dziesięciolecia, z luką w środku; cały ten spis, aż do Christiana Friedricha Schultza, który objął urząd w 1749 roku, podajemy niżej w rozwijanym wykazie.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Debrzna. Przytacza lustrację starostwa człuchowskiego z 1550 roku: w Debrznie był jeden kościół, proboszcz dostawał od każdej osoby rocznie grosz wielkanocny po dwanaście fenigów i sam uprawiał sześć włók. Goedtke wnioskuje, że farą świętej Marii kierował wtedy jeszcze ksiądz katolicki. Listem z 15 kwietnia 1599 roku król Zygmunt III zawiadomił miasto, że obsadził długo wakującą parafię, a miasto ma oddać farę ze wszystkimi prawami, dobrami i dochodami. Inne miasta procesowały się latami, a Debrzno, jak się zdaje, ustąpiło od razu; Goedtke nie wie dlaczego.

Kiedy 11 września 1697 roku pożar strawił całe miasto wraz z kościołami, zostawiając trzy domy, spłonął i ratusz. Ewangelicy odprawiali odtąd nabożeństwa w stodole rektora Labitza, a magistrat mimo sprzeciwu katolików bardzo szybko zabrał się do odbudowy ratusza, przeznaczonego znów na kościół; nowy dzwon sprawiono już w 1699 roku. Przez kilka lat gmina obchodziła 11 września jako dzień pokutny. Długo nie mieli odpowiedniego domu modlitwy, bo władza kościelna nie pozwalała budować nowego kościoła. Dopiero w 1706 roku uzyskali zgodę, by urządzić sobie miejsce na ratuszu tak jak przedtem — i wtedy z ratusza zrobili cały kościół, zbudowali wieżę i zawiesili dzwony, zostawiając na potrzeby ratusza niewielkie pomieszczenie pod wieżą. Władza biskupia wytoczyła proces i kilkakrotnie zapadał dekret nakazujący rozbiórkę.

Barkowski przytacza prośbę miasta z 6 sierpnia 1723 roku: od 1716 roku katolicki archidiakon von Plater pozywał magistrat przed trybunał w Kamieniu za odbudowę spalonego ratusza, w którym — jak pisało miasto — wydzielono osobne pomieszczenie na nabożeństwa, odprawiane tam od 1599 roku. W 1722 i 1723 roku zjeżdżały komisje szlachty i duchowieństwa, ale gwałtu nie uczyniono, a w tym samym 1723 roku uproszony król August pozwolił z tego kościoła korzystać. W latach 1730–1768, gdy niszczono kościoły w całej okolicy aż po Nakło, świątynia w Debrznie, leżąca tuż przy granicy Wielkopolski, przyjmowała rozproszonych protestantów.

Po pożarze z 1697 roku władze miasta zawarły 24 kwietnia 1706 roku z prepozytem Michaelem Gottschalckiem ugodę o odbudowie: ratusz miał stanąć z wieżą i dzwonami. Oficjał kamieński Joseph Erasmus von Platern pozwał gminę w 1716 roku i uzyskał trzy dekrety nakazujące rozebrać cały budynek, a wykonać je miał zbrojnie wojewoda pomorski. Trzykrotnie podejmowali egzekucję szlachcice i księża, lecz bez użycia siły. Miasto uzyskało od Augusta II reskrypt z 23 marca 1720 roku, przenoszący sprawę do sądu asesorskiego, zakaz egzekucji dla wojewody Jana Działyńskiego z 21 sierpnia 1723 roku i list ochronny pozwalający na wyznanie augsburskie i wykończenie domu modlitwy. Uspokojenie kosztowało gminę wiele pieniędzy i duże długi.

Przerobiony z ratusza zbór był budowlą szachulcową. Harnoch notuje w nim zachowaną jeszcze w jednym z kątów kościoła dawną izbę rady miejskiej; ołtarz, organy i ambona, kunsztowne prace snycerskie, były według niego darem gdańskiego kupca Petera Tropkego. Barkowski zapisuje to nazwisko jako Troyck: urodzony w Debrznie kupiec gdański przysłał krawcowi Markusowi Hüskemu 1600 złotych guldenów na ozdobienie kościoła, a Hüske zbudował za nie organy i kazał wymalować kościół; ołtarz podarował według Barkowskiego Daniel Nitz. Opowieść o ubogim chłopcu, który wyszedł z miasta i dorobił się majątku, Barkowski podaje jako podanie ludowe.

Budynek miał tylko 500 miejsc, z których dobrą jedną trzecią posiadały cechy i wynajmowały je na własny rachunek; do końca mieściła się w nim izba rady z aktami miejskimi, a pod nią remiza sikawek, i dlatego katolicy jeszcze długo nazywali kościół ewangelicki „ratuszem”.

Dzwony zboru znamy z inwentarza zabytków z 1887 roku i od Barkowskiego. Najmniejszy odlał w 1699 roku w Gdańsku Absalon Wittwerck, z sentencją „Sit nomen domini benedictum”. Drugi wykonał Johann Martin ze Szczecinka (Neustettin) i podarowano go kościołowi w 1701 roku; przelano go w 1773 roku. Duży dzwon odlano w 1700 roku w Gdańsku z inskrypcją łacińską, wymieniającą burmistrzów Balthasara Thesego i Georga Rosenowa. Pękł w 1817 roku, a przy przelaniu w 1830 roku przez Ludwiga Copinusa z Królewca, gdy pastorem był C. F. Wilde, otrzymał niemiecką inskrypcję: „Ehre sei Gott in der Höhe. 1697 den 11. September brannte ganz Friedland bis auf drei Häuser ab, worauf diese Glocke für milde Gaben der Gemeindeglieder angeschafft wurde”. Pastora Wildego berlińska prasa wymienia w Debrznie już w styczniu 1819 roku, jako pośrednika przy przekazaniu składki.

Inwentarz nie mówi, do którego kościoła dzwon należał, bo dane o dzwonach, kielichu z 1630 roku i srebrnej puszce na hostie z 1644 roku podał mu tutejszy proboszcz bez określenia wyznania; Barkowski opisuje go wśród dzwonów kościoła ewangelickiego.

Dwaj tutejsi duchowni pochodzili — jak zapisał Rhesa — z Polski: Andreas Hanisch był „aus Wronke in Polen gebürtig”, czyli urodzony we Wronkach, a Christian Friedrich Schulz — „aus dem Städtchen Flatau in Polen”, czyli z miasteczka Flatau. Hanisch w 1748 roku założył razem z żoną Dorotheą Bonin, na pamiątkę pokoju westfalskiego, kasę szkolną i ubogich, z której opłacano naukę i pomoce szkolne dzieci najuboższych mieszczan; w 1749 roku przeszedł do Chojnic. Poprzednika Hanischa, Matthiasa Eliesera Wenda, syna duchownego z Bytowa, powołano tu w 1717 roku z Torunia.

Od 1817 roku parafia należała do Kościoła ewangelicko-unijnego. Miasto było w większości ewangelickie. „Słownik geograficzny” podaje 304 domy mieszkalne, 2040 ewangelików, 565 katolików, 232 osoby wyznania mojżeszowego oraz 26 osób zapisanych skrótem „bab.” przy 1736 duszach parafii katolickiej w 1867 roku i obszarze miejskim liczącym 14 209 mórg. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 3472 mieszkańców: 2539 ewangelików, 666 katolików, 5 innych chrześcijan i 262 osoby wyznania mojżeszowego. O tutejszych ewangelikach ten sam Słownik pisze, że mieli silny zbór luterski i szkolnictwo, jakim mało które miasteczko mogło się pochwalić: seminarium nauczycielskie protestanckie, które w 1868 roku liczyło dyrektora, czterech nauczycieli i 75 uczniów, wyższą szkołę protestancką dla dziewcząt i progimnazjum powstałe z dawniejszej miejskiej szkoły realnej.

Tom IX „Słownika”, wyliczając szkoły średnie i seminaria całej prowincji Prusy Zachodnie, wskazuje seminarium we Frydlądzie jako jedno z zaledwie trzech ewangelickich seminariów nauczycielskich w prowincji, obok Lubawy i Malborka — miasteczko liczące około trzech i pół tysiąca mieszkańców kształciło nauczycieli dla szkół całego regionu. Parafia liczyła 7360 dusz, a w mieście działały progimnazjum i seminarium nauczycielskie. U Harnocha (1890) leżała w diecezji chojnickiej; diecezję człuchowską utworzono według Barkowskiego w 1894 roku i w wykazie Bära z 1908 roku parafia figuruje już w niej, wśród jej trzynastu parafii, obok między innymi Czarnego, Człuchowa, Przechlewa i Sąpolna. Pod koniec grudnia 1892 roku prasa doniosła, że rektor i pastor pomocniczy w Debrznie Schwartz został mianowany od 1 stycznia 1893 roku pastorem wojskowego zakładu wychowawczego dla chłopców w Annaburgu.

Data utworzenia diecezji podawana przez Barkowskiego nie zgadza się z prasą: już w maju 1893 roku donoszono z Człuchowa, że „tutejszy synod okręgowy” wybrał Barkowskiego, określanego jako zarządca superintendentury (Superintendentur-Verweser), na pierwszego ze swoich delegatów do synodu prowincjalnego. Nominację Barkowskiego, dotąd zarządcy superintendentury, na superintendenta diecezji człuchowskiej ogłosił „Deutscher Reichsanzeiger” w czerwcu 1894 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 6629 ewangelików; patronem był magistrat Debrzna, a duszpasterzami byli superintendent Karl Barkowski (od 1882 roku) i Walter Andreae (od 1894 roku).

Ślad ruchliwości gminy widać i w drobiazgach: kiedy w północnej części powiatu budowano kościół w Borowym Młynie, w zestawieniu wpłat z 3 listopada 1890 roku figuruje wśród ofiarodawców debrzeński oddział Towarzystwa Gustawa Adolfa z kwotą 16,45 marki.

Stary zbór dotrwał do lat osiemdziesiątych XIX wieku, kiedy rozebrano go z powodu grożącego zawalenia; Barkowski datuje rozbiórkę na 1886 rok. Superintendent Annecke z Chojnic pisał w recesie wizytacyjnym o „starym, ciemnym domu Bożym”, a gmina zdecydowała się na budowę dopiero wtedy, gdy po ekspertyzie zarządzonej przez rejencję zamknięto empory. Nowy, neogotycki kościół ewangelicki na rynku budowano od wiosny 1886 roku i oddano do użytku 6 października 1887 roku. Przetarg na budowę kościoła rada parafialna ogłosiła jesienią 1885 roku, a w marcu 1886 roku ewangelicka rada kościelna rozpisała przetarg na organy, zegar wieżowy i piorunochron.

Według Barkowskiego stanął na miejscu starego, a jego wieża miała około 60 metrów wysokości. Nowych dzwonów przy budowie nie sprawiono; dopiero gdy jeden ze starych pękł, ludwisarnia Ulricha w Apoldzie odlała w 1900 roku trzy nowe, w tonach Es, g i b. Świątynia uległa zniszczeniu w 1945 roku podczas ofensywy Armii Czerwonej, a ocalałą część wieży rozebrano w latach sześćdziesiątych.

Budowę opisał w 1889 roku na łamach berlińskiego „Centralblatt der Bauverwaltung” królewski rządowy mistrz budowlany von Manikowsky, któremu gminna rada kościelna powierzyła jej wykonanie. Szkic długo wyczekiwanego kościoła, który z braku środków miał być jak najskromniejszy, sporządził w 1882 roku tajny nadradca budowlany Adler. Pod budowę przeznaczono rynek, odsłonięty po rozbiórce ratusza, dzwonnicy, wagi miejskiej i odwachu; grunt był pełen resztek dawnych murów, zwłaszcza częściowo głęboko podpiwniczonego ratusza i starej dzwonnicy, a pod nimi leżał tylko lekki piasek, toteż fundamenty z kamieni polnych trzeba było założyć głęboko i szeroko.

Kościół miał 35 metrów długości i 20,5 metra szerokości. W nawie urządzono 728 miejsc siedzących, na emporach 534, razem 1262, a do tego 674 miejsca stojące. Całość, łącznie z zakupem gruntu i wyposażeniem wnętrza, kosztowała około 182 000 marek. Kwadratową wieżę z głównym wejściem postawiono pośrodku ściany zachodniej; nad jedną z klatek schodowych, z dołączeniem miejsca w drugiej kondygnacji wieży nad organami, urządzono salę dla około stu konfirmantów. Mury zewnętrzne wzniesiono z czerwonej cegły licówki z cegielni malborskiej, ożywionej cegłą glazurowaną zieloną i brązową; kolumny głównego wejścia, ołtarz, ambonę i chrzcielnicę wykonano z piaskowca z Horn w Lesie Teutoburskim, a schody ze śląskiego granitu. W wieży zawieszono na żelaznej konstrukcji dawne dzwony z lat 1697 i 1701.

Wielkie okno w prezbiterium otrzymało przedstawienie zmartwychwstałego Chrystusa, wykonane w Królewskim Instytucie Malarstwa na Szkle w Charlottenburgu, organy o 24 głosach kupiono za 7500 marek we Frankfurcie nad Odrą, a zegar wieżowy za 2000 marek w Bockenem. Ogrzewania nie założono; przygotowano tylko przewody dymowe na przyszłość.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Harnocha ratusz, do którego ewangelicy przenieśli nabożeństwa w 1599 roku, spłonął 11 września tego samego roku razem z miastem i kościołem parafialnym; odbudowano go z wieżą i dzwonami i ponownie urządzono w nim nabożeństwa ewangelickie — pozostałe źródła łączą ten pożar z 11 września 1697 roku. Datę przebudowy ratusza na kościół źródła podają rozbieżnie: zgoda z 1706 roku, a u Harnocha kościół szachulcowy wzniesiony w 1703 roku pod patronatem magistratu; Alexander Barkowski, superintendent i pastor Debrzna, który w 1904 roku wydał monografię miasta na 350-lecie gminy, żadnej z tych dat nie podaje. Dzwony tego kościoła Harnoch datuje na lata 1697, 1701 i 1699, Barkowski na 1699, 1700 i 1701, a von Manikowsky, opisując nową wieżę, na 1697 i 1701.

Almanach z 1897 roku nazywa superintendenta Karlem, a sam podpisał monografię imieniem Alexander. Według von Manikowsky’ego budowę nowego kościoła zaczęto 26 maja 1886 roku, a poświęcono go 23 listopada 1887 roku; opis wyżej podaje oddanie kościoła do użytku 6 października 1887 roku. Wieża miała według niego 56,5 metra wysokości, według Barkowskiego około 60 metrów.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Wielki pożar inne źródła datują na 11 września 1697 roku. Goedtke sam pisze na s. 234 o pożarze z 1697 roku, ale w zdaniu, które go opisuje (s. 234–235), stoi 11 września 1699 roku. Dopiski do rękopisu notują 11 września 1697 roku według księgi rady w Chojnicach i 12 grudnia 1697 roku według pamiętnika samego Goedtkego z 1750 roku, a inny dopisek przypisuje księdze chojnickiej 11 grudnia 1697 roku. Barkowski pisze, że archidiakon von Plater pozywał miasto przed trybunał w Kamieniu; Goedtke (s. 234) podaje Trybunał w Piotrkowie. Pożar z 1599 roku Harnoch datuje na 11 września, dopisek do rękopisu na s. 233–234 na 2 września, a drugi, według miejscowej kroniki domowej, na 2 grudnia (s. 235). Słownik geograficzny pisze, że Johann Lassenius był wykształcony w Wittenberdze; Goedtke (s. 236) podaje te studia tylko jako przypuszczenie.

Freytag nazywa Jana Elharda luterańskim proboszczem Człuchowa i łączy z jego śmiercią zwolnienie probostw w 1599 roku. Dopisek do artykułu o Człuchowie z 1724 roku, którego autor powołuje się na listy od Goedtkego, podaje, że na probostwo chojnickie przedstawiono w 1579 roku innego duchownego niż człuchowski Jan Elhard, „ein anderer gleiches Nahmens”, czyli jego imiennika (s. 6).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2832 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 6290 dusz. W czerwcu 1933 roku superintendent Will z Debrzna znalazł się wśród pełnomocników, których komisarz kościelny Jäger mianował dla prowincji kościelnych Kościoła ewangelickiego staropruskiej unii; jemu przypadła prowincja kościelna Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej.

W księdze zgonów parafii (AP Koszalin, sygn. 26/831/0/-/1) przy pogrzebach z 1912 roku w rubryce „Bemerkungen” wpisano nazwiska Andreae i Barkowski (skan 30), przy pogrzebach z 1921 i 1927 roku — Will (skany 150 i 210), a z 1924 roku — Andreae (skan 180). Według księgi chrztów parafii (AP Koszalin, sygn. 26/831/0/-/2) w grudniu 1935 roku chrzcił superintendent Will (skan 6), a pastor Schaper — w czerwcu 1937 roku, na przełomie 1943 i 1944 roku i jeszcze w lipcu 1944 roku (skany 30, 110, 116 i 117). Od 5 stycznia 1944 roku w rubryce „Name des Geistlichen, der es getauft” pojawia się wikariuszka (Vikarin) Lenz (skan 110); spośród 100 chrztów zapisanych za 1944 rok wpisano ją przy 89 (skany 110–123). Pastor Paul chrzcił w kwietniu i maju oraz 30 grudnia 1944 roku (skany 115 i 123) i poprowadził pogrzeb 25 stycznia 1945 roku (sygn. 26/831/0/-/1, skan 334).

Czterech chrztów z 1945 roku — 14, 28 i 29 stycznia oraz 11 lutego — udzieliła wikariuszka Lenz; chrzest z 11 lutego 1945 roku jest ostatnim wpisem księgi chrztów (skan 123). Ostatni pogrzeb zapisany w księdze zgonów odbył się tego samego dnia, 11 lutego 1945 roku, i także prowadziła go wikariuszka Lenz (skan 336).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 496–497; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 390; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 4); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, s. 416–417, hasło Frydląd Pruski, oraz t. IX — wykaz szkolnictwa prowincji Prusy Zachodnie (stan około 1888 roku); Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 99 i 119; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 8–9, 16, 26–27; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388–390 (inwentarz zabytków Prus Zachodnich 1885–87); „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 83; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 72–73, 80–82; A. Barkowski, „Pr. Friedland von 1354 bis 1904. Zur Feier des 550jähr. Bestehens der Stadt Pr. Friedland sowie des 350jähr. Bestehens der evangelischen Kirchengemeinde”, Pr. Friedland 1904, s. 25, 27, 32–35, 46–48, 50; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 16; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 20; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 6, 233–236; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 2 stycznia 1819 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 31 grudnia 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 maja 1893 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 18 czerwca 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 28 października 1885 roku, s. 13 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Leipziger Tageblatt und Anzeiger”, 11 marca 1886 roku, s. 19 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Hannoverscher Kurier”, 26 czerwca 1933 roku, s. 1 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); v. Manikowsky, „Neubau der evangelischen Kirche in Pr. Friedland”, „Centralblatt der Bauverwaltung” 9, Berlin 1889, nr 25 (22 czerwca), s. 222–224; Archiwum Państwowe w Koszalinie, zesp. 26/831/0 „Akta parafii ewangelickiej w Debrznie”, sygn. 26/831/0/-/1 (księga zgonów), skany 30, 150, 180, 210, 334 i 336, oraz sygn. 26/831/0/-/2 (księga chrztów 1935–1945), skany 6, 30 i 110–123 (szukajwarchiwach.gov.pl).