Demlin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Demlinie założono na wzniesieniu przy skraju lasu, około stu pięćdziesięciu metrów na północ od zabudowań wsi. Była to nekropolia filialna wspólnoty luterańskiej i unijnej: w dziewiętnastym i dwudziestym wieku ewangelicy nie mieli w Demlinie ani kościoła, ani domu modlitwy, tylko ten cmentarz. Po 1945 roku ludność niemiecko-ewangelicka opuściła wieś, a cmentarz przestał być użytkowany. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 wymienia go jako cmentarz ewangelicki położony na wzniesieniu, na skraju lasu przy drodze polnej, około 150 m na północ od zabudowań wsi. Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły, bardzo zniszczony, część zachodnia i południowa splantowana, brak śladów po grobach”.

Zachowały się wtedy głównie obramowania grobów i tumby, a kamienne obwałowanie było miejscami zniszczone; teren zarastała trawa, krzewy bzu i dzikiej róży. Najstarszym zachowanym nagrobkiem była żeliwna tablica Caroline Rauhe z domu Zanfer, żyjącej w latach 1844–1894.

Demlin — po kaszubsku Demlënò, a w Drugiej Rzeczypospolitej Dęblin — to kociewska wieś w gminie Skarszewy, dziś w powiecie starogardzkim. Przed 1920 rokiem należała do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w obwodzie urzędowym Schöneck Westpr.-Land, i była gminą wiejską.

Według przywileju z 1326 roku komtur Adolf von Schwalenberg odnowił sołtysowi Mikołajowi sołectwo na prawie chełmińskim. Demlin miał 50 włók (pierwotnie 40), z których co dziesiąta była wolna. Demlin miał przed Reformacją własną parafię i drewniany kościół pod wezwaniem świętej Małgorzaty, uposażony czterema włókami; wizytator biskupa Hieronima Rozrażewskiego zastał go w 1583 roku w stanie niewymagającym naprawy, ale od kilku lat bez księdza. Ze Skarszew przychodził wtedy co trzecią niedzielę luterski predykant z kazaniem, a witrycy, jak zanotowano, przyjść nie chcieli. Obcą wiarę — tak nazywa to źródło katolickie — narzucił wsi Jerzy Bażyński, wojewoda malborski i starosta skarszewski, który trzymał swoich predykantów także w Trąbkach i w Dalwinie. Po jego śmierci w 1596 roku biskup Rozrażewski przyjechał do Demlina osobiście, żeby poświęcić kościół.

W 1686 roku świątynia leżała w gruzach; stał tylko kamień do wody święconej i wieża z dwoma dzwonami. W 1772 roku mieszkańcy byli przeważnie katolikami; był tu wolny sołtys, zarazem lemann (od 1669 roku), osiemnastu chłopów i dwudziestu jeden komorników na 41 włókach. W tym samym roku arendarzem był von Zawadzki. Cała wieś skarżyła się wtedy na wysoki czynsz: starosta Mostowski podniósł go wcześniej z 16 florenów 10 groszy do 21 talarów 60 groszy od włóki, przez co mieszkańcy około 1762 roku, dziesięć lat przed spisem, uciekali na Pomorze.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 224 mieszkańców: 179 luteranów i 45 katolików, z parafią luterańską w Skarszewach (Schöneck). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Demlin jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 59 budynków mieszkalnych i 615 mieszkańców, w tym 530 ewangelików i 85 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Skarszewach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Ewangelicy podlegali parafii w Skarszewach; tak zapisano też w spisie z 1 grudnia 1910 roku. Jej księgi metrykalne sięgają 1636 roku: chrzty i zgony od 1636, śluby od 1637, konfirmacje od 1747, wykaz komunikantów od 1885, a duplikaty z lat 1818–1832 i 1835–1874 — w sądzie obwodowym w Kościerzynie.

Osobne rejestry gminy wiejskiej miały być prowadzone w latach 1773–1900; spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära z 1908 roku wymienia parafie, nie wsie, i własnej pozycji dla Demlina nie ma. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Demlin liczył 625 mieszkańców: 556 ewangelików i 69 katolików; obie parafie miały siedzibę w Skarszewach. Katolicy również należeli do parafii skarszewskiej; Harnoch wymienia Demlin zarówno wśród szkół parafii ewangelickiej w Skarszewach, jak i wśród tamtejszych kościołów i szkół katolickich.

W 1905 roku mieszkały tu 594 osoby, w 2022 — 589. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 578 mieszkańców, z tego 513 osób mówiących po niemiecku; w tej grupie tablica wykazuje 395 ewangelików i 118 katolików, a po polsku mówiło dziesięć osób. Rubryki wyznaniowe rozbijają każdą grupę językową osobno i nie podają wyznania całej wsi; samych niemieckojęzycznych ewangelików naliczono 395 przy 578 mieszkańcach.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Schöneck i podaje tu 395 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 14; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Berent, s. 38 poz. 14; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 225–226 i dodatek XXIII (protokół wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego: „Villa Demblino, bona regalia ad Skarszewy. Ecclesia lignea, tituli B. Margarethae, nulla indiget reparatione; caret sacerdote ab aliquot annis, nunc autem haereticus e Skarszewy tertia dominica adventare ad concionandum solet”); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (parafia Schöneck); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 84, nr 53; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, nr 191 (Schöneck); Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 (uchwała nr VII/52/2024 z 29 października 2024 roku); karta cmentarza w Demlinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 6–7, pozycja 50; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 151–152; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.