Długie Pole — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Długim Polu leży przy drodze z Giemlic do Cedrów Wielkich, na działce 164, i zajmuje pięć arów. Założono go w połowie XIX wieku; po 1945 roku został wyłączony z użytku i uległ dewastacji. Prowadzi go wojewódzka ewidencja zabytków jako cmentarz dawniej ewangelicki.

Długie Pole (po niemiecku Langfelde) leży na Żuławach Steblewskich (Danziger Werder) — pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1396 roku. W szesnastym wieku wieś miała własną kaplicę, a o jej przynależność spierały się dwa kościoły żuławskie. Notatka z 1582 roku o kilku kościołach podaje, że farze w Miłobądzu podlegały trzy parafie, a w dwóch z nich posługiwali duchowni luterańscy, nazywani wikariuszami; katolicki pozostał trzeci kościół, w Giemlicach. W przypisie wydawcy jako te dwie parafie wskazano kościoły w Dalwinie i w Langenfeld. Wizytacja dekanatu Małej Żuławy z 1593 roku podaje, że pewien biskup odłączył Giemlice od Steblewa i przypisał Giemlicom kaplicę wraz ze wsią Langfeldt, ale gdańszczanie zwrócili ją Steblewu. Steblewu wieś oddawała dziesięciny; przy tamtejszym kościele stał wtedy predykant.

Według Harnocha w Długim Polu stała dawna kaplica, którą w 1672 roku naprawiono tak, że duchowny ze Steblewa mógł odprawiać w niej popołudniowe nabożeństwa; 17 stycznia 1818 roku burza uczyniła ją niezdatną do użytku i kaplicę sprzedano.

Hermann Freytag (1912) przytacza zapis Ephraima Prätoriusa z rękopisu „Evangelisches Danzig”: we wschodniej ścianie kaplicy, od zewnątrz, wmurowana była połowa ludzkiej czaszki, której wieku i znaczenia nie znano. Według podania ludowego, zapisanego przez superintendenta Pohla w rękopiśmiennej kronice Długiego Pola, była to czaszka ostatniego olbrzyma, który założył się, że przebije ścianę kaplicy; rozpędził się od starej grobli, lecz mur wytrzymał, a olbrzym padł roztrzaskany.

Według Freytaga w 1672 roku, po skardze mieszkańców, że muszą łożyć na nauczyciela w Steblewie, burmistrz Adrian von der Linde przyjął dla Długiego Pola osobnego nauczyciela; pastor Berend zapisał w najstarszej księdze kościelnej, że nabożeństwo popołudniowe odprawiano w kaplicy raz na kwartał. Wbrew temu, co pisał Prätorius, kaplica miała pod koniec XVIII i w XIX wieku dwóch prowizorów, rozliczających się przed magistratem, a na początku XIX wieku niewielki kapitał.

Według Freytaga (s. 168) ciężka burza szalała 16 i 17 stycznia 1818 roku i wszędzie wyrządziła wielkie szkody, a kaplica ucierpiała tak, że nie nadawała się już do naprawy. Pozwolono ją rozebrać w zamian za obietnicę odbudowy w lepszych czasach; 2 października 1818 roku kupił ją na rozbiórkę za 153 talary sołtys i prowizor kaplicy Hasse, który nabył też ambonę i ławy. Ołtarz ustawiono w kruchcie wieżowej kościoła w Steblewie, lecz w 1828 roku był tak zniszczony, że patron kazał go porąbać na opał dla ubogich Długiego Pola. Pozytyw kaplicy sprzedano w 1821 roku za 18 talarów wolnej szkole na Nowych Ogrodach (Neugarten), a cynową misę i dzban chrzcielny przechowywano na plebanii.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 186 mieszkańców: 115 katolików i 71 luteranów; parafią luterańską było Steblewo (Stüblau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Langfelde 12 budynków mieszkalnych i 221 mieszkańców, w tym 52 ewangelików i 169 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Steblewie; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 221 mieszkańców, w tym 115 katolików i 106 ewangelików; parafią ewangelicką pozostawało Steblewo (Stiblau), katolicką — Giemlice (Gemlitz). Spisy z 1820 roku, z 1869 roku i z 1885 roku notują we wsi wyłącznie katolików i ewangelików, bez mennonitów.

Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu Danziger Niederung, a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia cmentarz w Długim Polu wśród trzech cmentarzy parafii w Steblewie, liczącej wtedy 306 ewangelików. Ze starszej zabudowy pozostały we wsi murowany dom z 1921 roku i kapliczka z 1945 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Steblewo (Stüblau) i podaje tu 72 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 402–403; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 202–203, nr 86; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 506 i 517–518; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Cedry Wielkie (pozycja 45); ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 47, pozycja 162; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; Hermann Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 54, 1912, s. 105–188.