Dobieszewo — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Stanisława B.M.)

Szachulcowy kościół w Dobieszewie — po niemiecku Groß Dübsow — jest dziś rzymskokatolicką świątynią pod wezwaniem świętego Stanisława Biskupa Męczennika, figurującą w rejestrze zabytków pod numerem A-185 od 1960 roku.

Wieś wzmiankowano w 1294 roku jako Dobessowo, a kościół notowano tu od 1385 roku. Poprzednia świątynia spłonęła 24 czerwca 1715 roku: w wykazie duchownych pomorskich przy Michaelu Gutzeviusie, pastorze w latach 1683–1732, odnotowano, że za jego urzędowania ogień strawił kościół wraz ze wszystkimi budynkami parafialnymi. Pagel notuje kolejny ciężki pożar w 1747 roku.

Ciąg duchownych otwiera Liborius Körner, ordynowany w 1573 roku przez biskupa pomezańskiego Georga Venetusa i wprowadzony na urząd przez słupskiego prepozyta Davida Crolla; podczas wizytacji generalnej w 1590 roku jeszcze żył. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Dobieszewie, po niemiecku Groß Dübsow, po Liboriusie Körnerze pastorami byli: Johann Sartorius, który urzędował czterdzieści lat, jego syn Johann Sartorius młodszy (1645–1681), Michael Gutzevius (1683–1732), Johann Daniel Litzkow (powołany w 1733 roku), Johann Martin Barnwasser (1740–1776), Michael Gottfried Kumme (1777–1813), Joachim Lüttke (1815–1851), Franz Dennert (1853–1883), Richard Schweitzer (1883–1884), Georg Trapp (1885–1905) i Paul Ohm (od 1906 roku). W sierpniu 1919 roku patron kościoła W.

von Zitzewitz z Borzęcina ogłosił w „Reichsbote”, że parafia zwolni się 15 października wskutek zmiany placówki dotychczasowego pastora; miała dwa kościoły i około 3000 dusz, pensję zasadniczą pierwszej klasy, znakomity dom i duży ogród, a prowadzenie gospodarstwa rolnego było możliwe. Ostatnim pastorem był Gotthold Lutschewitz, urzędujący w latach 1933–1945.

W 1784 roku Dobieszewo liczyło 22 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, pod wspólnym patronatem właścicieli dóbr Dobieszewo, Sorkow, Podel i Domaradz; należały do niego między innymi Dobra, Łabiszewo, Starnice, Borzęcino i obie wsie Crien.

Dobieszewo leżało na zachodnim skraju kaszubszczyzny. Linia jej zasięgu w 1778 roku łączyła zachodnią granicę powiatu bytowskiego z Dobieszewem, Budowem, Łupawą, Damnem, Freist i Rowami — dalej na zachód kazań w tym języku nie głoszono. W raporcie pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonym przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, zapisano, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Do 1945 roku parafia należała do superintendentury Słupsk — Stare Miasto w Kościele Unii Staropruskiej. 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski (Alt Kolziglow) i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka. Ten podział przetrwał do końca, czyli przez następne siedemdziesiąt lat.

Ludność była niemal wyłącznie ewangelicka: w 1925 roku wśród 356 mieszkańców naliczono jednego katolika. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz, kaplicę w Dumröse (Domaradz), oddaloną o 9 kilometrów, i miejsce kazań w Krien, oddalone o 7 kilometrów. Pastorem był Hugo Scheel. Patronat sprawowali właściciel majątku von Zitzewitz z Bornzin, rotmistrz von Zitzewitz z Dumröse i właściciel majątku von Bonin z Lupow; patronat Klein Podel i Daber był niewyjaśniony.

W 1940 roku parafia liczyła około 3200 wiernych, miała kaplicę w Dąbrówce, a w Krzyni miejsce, do którego duchowny dojeżdżał z nabożeństwem; księgi metrykalne prowadzono od 1646 roku. Zestawienie ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszone w 1938 roku przez A. von Livoniusa, podaje ten rok dla chrztów, a dla ślubów i zgonów — 1684 rok. Cmentarze były tu trzy: najstarszy otaczał kościół, nowy założono w XIX wieku na południowym skraju wsi, a obok niego powstał później jeszcze jeden, bezpośrednio z nim sąsiadujący.

Wieś otrzymała 7 marca 1945 roku nakaz ucieczki w stronę Lęborka, a 9 marca kolumnę uciekinierów dogonili pod Pobłociem żołnierze radzieccy. Po wojnie ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejęli katolicy. Według Jana Wilda w Dobieszewie działał po wojnie niemiecki zbór ewangelicki: jego młodzież konfirmowano w Niedzielę Palmową 1951 roku w Damnie („Informator Parafialny” nr 4 (257)/2024, s. 13); w okresie, gdy ewangelicy w Słupsku odzyskiwali kościół przy ulicy Niedziałkowskiego (decyzję o jego przekazaniu podjęto 16 marca 1954 roku), zbór liczył 550 członków (nr 2 (232)/2022, s. 14), a przez wiele lat po wojnie użytkował kościół w Domaradzu (nr 10 (251)/2023, s. 14).

Kościół w Dobieszewie to budowla szachulcowa z wielobocznym zamknięciem prezbiterium i płaskim drewnianym stropem; wieża jest w dolnej części murowana, w górnej z drewnianego szkieletu, kryta gontem. Ołtarz z amboną, w którym ambona dominuje nad całością, powstał według inwentarza z 1894 roku w drugiej połowie XVII wieku. Nad wschodnim wejściem ustawiono średniowieczną, prymitywnie rzeźbioną i malowaną figurę świętego z laską i księgą. W kościele znajdowało się rzeźbione w ciemno bejcowanym drewnie godło rodziny von Zitzewitz, a herby Zitzewitzów i Gottbergów umieszczono w wielu miejscach świątyni. Dwa cynowe lichtarze ołtarzowe z XVII wieku ufundowali Peter Zitzewitz i Veronica Jatzkowen, umieszczając na nich swoje herby.

Do kościoła należał też mały srebrny, złocony kielich z ozdobnym węzłem, wykonany około XVIII wieku. Najstarszy z dzwonów, z wizerunkiem Ukrzyżowanego i Marii, nosił datę 1749, a drugi odlał w 1776 roku J. M. Meyer w Szczecinku (Neustettin).

W 1961 roku kościół był filialny. Parafię świętego Stanisława w Dobieszewie erygował dekret z 24 czerwca 1981 roku, z dotychczasowej wikarii należącej do parafii świętego Jana Chrzciciela w Dębnicy Kaszubskiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datowanie obecnej budowli różni się w źródłach: według jednych powstała około 1779 roku (tę datę nosi chorągiewka), według Pagla — w 1815 roku. Pagel nazywa tę budowlę „einfacher Fachwerkbau aus dem Jahre 1815”; Böttger, opisując ten sam kościół w 1894 roku, roku budowy nie podaje. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 231, 493–495; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 7, 8, 9; Diecezja pelplińska / polska-org.pl — Dobieszewo; Dobieszewo — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Dübsow; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 47; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, s. 99; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1961, nr 8, poz. 47, s. 2; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1981, nr 7, s. 221–222; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171; „Der Reichsbote” (Berlin), 31 sierpnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 2 (232)/2022, s. 14; nr 10 (251)/2023, s. 14; nr 4 (257)/2024, s. 13; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.