Domaradz — rodowy cmentarz ewangelicki von Zitzewitzów

W rejestrze zabytków rodowy cmentarz w Domaradzu figuruje jako „teren wzniesienia »Pszeniczna Górka« (cmentarz rodowy ?) z aleją dębową”, pod numerem A-1981 z 19 listopada 2020 roku, razem z dawną kaplicą ewangelicką z 1907 roku — dziś rzymskokatolickim kościołem filialnym pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki — i z cmentarzem przykościelnym. Po grobowcu rodzinnym nie zostało nic; w miejscu centralnym stoi drewniany krzyż. Miejsce wybrano na południe od ówczesnego założenia folwarcznego, na skraju urządzonego lasu zwanego Schwarzwald, nieopodal jednej z wiejskich szkół.

Domaradz miał cztery cmentarze. Przykościelny założono nieopodal tej kaplicy; jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XX wieku stały na nim mogiły z drewnianymi krzyżami; dziś pozostaje wygrodzony i utrzymany w porządku. We wschodniej części wsi sąsiadują ze sobą dwa dalsze: „stary”, o kształcie wydłużonego prostokąta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, kamiennymi ramami nagrobków i postumentami pod krzyże, oraz „nowy”, z początku XX wieku, widoczny już tylko dzięki świerkowym nasadzeniom wokół granic. Czwarty to opisywany tu cmentarz rodowy.

Domaradz przez ponad 500 lat pozostawał w rękach rodziny von Zitzewitz. W 1784 roku wieś liczyła 22 dymy i miała nauczyciela; należała do parafii w Dobieszewie (Groß-Dübsow) w synodzie słupskim, a jej właściciele współsprawowali patronat nad tamtejszym kościołem. W 1834 roku Hermann von Zitzewitz wzniósł tu pałac, po którym dziś nie ma śladu, a według monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego to on najprawdopodobniej był pomysłodawcą cmentarza rodowego.

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Domaradz występuje wyłącznie jako obwód dworski, bez gminy wiejskiej. Naliczono w nim 211 ewangelików, bez katolików, oraz 7 innych chrześcijan; parafią ewangelicką było Groß Dübsow, czyli Dobieszewo.

W 1879 roku majątek Dumroese, liczący 993 hektary, z gorzelnią i młynem parowym, należał do von Zitzewitza. W 1905 roku właścicielem 1013 hektarów był rotmistrz w stanie spoczynku Paul von Zitzewitz, a w 1911 roku Peter Hermann von Zitzewitz, który gospodarował tu jeszcze w 1928 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś z kaplicą przy parafii w Groß Dübsow, 9 kilometrów od Groß Dübsow, a dla całej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem był Hugo Scheel.

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie słupskim, Słupsk 2013, s. 30; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern. Volkszählung vom 2. Dezember 1895, powiat słupski; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 180–181; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171.