Domaradz — dawna kaplica ewangelicka (ob. kościół św. Stanisława Kostki)

Dawna kaplica ewangelicka w Domaradzu jest dziś rzymskokatolickim kościołem pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki, filią parafii w Zagórzycy. W rejestrze zabytków obiekt figuruje od 19 listopada 2020 roku pod numerem A-1981 jako kaplica ewangelicka, obecnie kościół filialny, z datą 1907. W rejestrze tym samym numerem objęto cmentarz przy kościele oraz wzniesienie „Pszeniczna Górka” z aleją dębową, uznawane za prawdopodobny cmentarz rodowy.

Domaradz, do 1945 roku Dumröse, ma słowiańską nazwę, utworzoną od imienia Domarad i poświadczoną w 1400 roku w postaci „Dommerese”. Wieś leżała w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze, a tutejsze dobra rycerskie należały do rodziny von Zitzewitz do 1945 roku. W 1879 roku majątek Dumroese, liczący 993 hektary, z gorzelnią i młynem parowym, należał do von Zitzewitza. Od 1911 roku właścicielem był Peter Hermann von Zitzewitz, który gospodarował tu w 1928 roku.

W 1927 roku majątek liczył 1014 hektarów, a urząd stanu cywilnego mieścił się w Borzęcinie.

W 1784 roku Domaradz liczył 22 dymy i miał nauczyciela; należał do parafii w Dobieszewie (Groß-Dübsow) w synodzie słupskim, a jego właściciele współsprawowali patronat nad tamtejszym kościołem. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku miejscowość prowadzona jest wyłącznie w dziale obwodów dworskich; spis notuje tu 211 ewangelików, ani jednego katolika i 7 innych chrześcijan. Ludność należała do parafii w Dobieszewie (Groß Dübsow) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto Kościoła Unii Staropruskiej; przed wojną wieś liczyła 324 mieszkańców w 1925 roku i 321 w 1939 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś z kaplicą przy parafii w Groß Dübsow, 9 kilometrów od Groß Dübsow, a dla całej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem był Hugo Scheel. Jeden głos w patronacie parafii miał wtedy rotmistrz von Zitzewitz z Dumröse.

Według monografii powiatu autorstwa Pagela kaplicę wzniósł w latach 1907–1909 właściciel tutejszych dóbr rycerskich von Zitzewitz. Już w maju 1907 roku prasa donosiła, że von Zitzewitz buduje w Domaradzu kościół własnym kosztem, aby oszczędzić mieszkańcom dalekiej drogi do kościoła. Według Pagela fundator podporządkował kaplicę pastorowi z Dobieszewa. Pagel nie podaje imienia fundatora kaplicy w Domaradzu. Ostatnimi dziedzicami w linii prostej byli Paul, zmarły w 1908 roku, i Peter-Hermann von Zitzewitz.

Cmentarze były tu cztery. Pierwszy założono tuż obok kościoła; w latach dziewięćdziesiątych XX wieku stały na nim mogiły z drewnianymi krzyżami. W części wschodniej wsi sąsiadują ze sobą dwa dalsze — „stary”, na planie wydłużonego prostokąta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, ramami nagrobków i postumentami pod krzyże, oraz „nowy” z początku XX wieku, który zdradzają dziś świerki posadzone wzdłuż granic. Na nowym cmentarzu pochowano ostatnich właścicieli: Petera-Hermanna von Zitzewitza, zastrzelonego przez żołnierzy radzieckich w marcu 1945 roku, i jego żonę Elsbeth, zmarłą 4 listopada 1945 roku. Czwarty, rodowy, leży na południe od dawnego folwarku, na skraju urządzonego lasu zwanego Schwarzwald; pałac, który w 1834 roku zbudował Hermann von Zitzewitz, nie istnieje.

Karl-Heinz Pagel podaje, że 8 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona. Straty wyniosły 12 poległych, 22 zmarłych cywilów i 9 zaginionych; odnaleziono 201 dawnych mieszkańców w RFN i 60 w NRD. Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono. Według Jana Wilda kościół przez wiele lat po wojnie użytkował zbór ewangelicki z Dobieszewa; w 1967 roku wypożyczono go katolikom, a w 1972 roku przeszedł na ich własność („Informator Parafialny” nr 10 (251)/2023, s. 14).

W 1957 roku parafia ewangelicka w Łupawie, połączona ze zborem w Dobieszewie, miała filiał z kościołem w Domaradzu (nr 10 (263)/2024, s. 12). Nauczycielem był August Graf. Od 1951/52 roku przez kilka lat działała niemiecka szkoła.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 178, pozycja 187; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 30; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 451–453; Domaradz (województwo pomorskie) — Wikipedia; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 180–181; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171; „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 9 maja 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 10 (251)/2023, s. 14; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 10 (263)/2024, s. 12.