Domisław — cmentarz ewangelicki

Domisław, po niemiecku Domslaff, leży w gminie Czarne w powiecie człuchowskim. Dawniejsze źródła podają nazwę wsi w brzmieniu „Domysław” — tak zapisują ją ksiądz Jakub Fankidejski i „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”. Do 1772 roku była to wieś królewska starostwa człuchowskiego Rzeczypospolitej; po pierwszym rozbiorze znalazła się w powiecie człuchowskim i należała kolejno do trzech prowincji — do Prus Zachodnich do lat 1919–1920, w latach 1920–1938 do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze.

Do dziś stoją we wsi dwa dwory: secesyjny z około 1910 roku i neobarokowy z około 1920.

Ksiądz Jakub Fankidejski opisał tutejszy kościół jako świątynię filialną przyłączoną do Czarnego, patronatu rządowego, pod wezwaniem świętej Katarzyny. W ołtarzu drewnianego kościoła był obraz Chrystusa na Krzyżu, nad nim Matka Boska Bolesna, a przy ścianie stała chrzcielnica. Proboszcz miał w Domisławiu cztery włóki z budynkami, łąkami i ogrodami i brał za nie w 1695 roku 44 złote rocznej dzierżawy, dwie gęsi i cztery kury; gburzy dawali dziesięcinę po dwa korce żyta, komornicy po dwie kury, zamożniejsi gospodarze na kolędę kiełbasę i bochenek pięknego chleba, a na Wielkanoc każda rodzina po dziesięć jaj. Nabożeństwo odprawiał dziekan przyjeżdżający z Czarnego, zwykle co trzecią niedzielę.

W 1653 roku wieś trzymał w dożywociu Andrzej Galimski, który kościół z gruntu naprawił; w 1695 roku mieszkał tu Henryk Wejher, a w 1766 świątynia stała. Zniesiono ją krótko po przejściu tych ziem pod panowanie pruskie, a włóki plebańskie oddano w wieczystą dzierżawę w 1787 roku. Fankidejski zalicza kościół w Domisławiu do pięciu świątyń katolickich utraconych przez parafię czarnieńską.

Michał Biskup i Andrzej Tomczak wymieniają Domisław wśród parafii dekanatu chojnickiego w drugiej połowie XVI wieku i zaliczają go do tych, które należały wówczas do protestantów. Wykaz duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, zachowany w rękopisie od 1574 roku, z którego wyciąg ogłosił w 1905 roku Hermann Freytag, podaje, że 11 marca 1591 roku ordynowano Joachima Fabriciusa ze Słupska na pastora kościołów w Hansfelde i Domslaff, czyli w Nadziejewie i Domisławiu.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wymienia Domisław w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 80 mieszkańców, w tym 79 ewangelików i jednego katolika (strona 158, pozycja 21). W obwodzie dworskim mieszkały 174 osoby, w tym 164 ewangelików i dziesięciu katolików (strona 162, pozycja 92). Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w Lędyczku, po niemiecku Landeck, i katolickiej w Czarnem. Słownik geograficzny, opisujący wieś nieco wcześniej, notuje 250 ewangelików przy 37 budynkach i siedemnastu domach mieszkalnych; dobra liczyły 1148 mórg, sama wieś 3907.

Parafię ewangelicką w Lędyczku utworzono 18 stycznia 1827 roku z połączenia czterech gmin: Lędyczka, Sierpowa (Breitenfelde), Krzemieniewa (Krummensee) i Wusters. Harnoch podawał dla niej około 6000 dusz i wymieniał Domisław wśród jej miejscowości szkolnych.

Karta cmentarza z czerwca 1990 roku określa go słowami: „Miejsce pocmentarne”. Ogólny stan zachowania oceniono wtedy jako zły, układ nagrobków i mogił był nieczytelny, a cały teren, całkowicie zarośnięty bzem czarnym i jaśminowcem, pozostawał trudny do penetracji. Cmentarz leżał za pałacem, między zabudowaniami gospodarczymi, nad potokiem płynącym przez wieś; otaczał go cokół z kamiennych otoczaków, a na całym terenie widoczne były relikty nagrobków w kształcie rustykowanych stel i pni drzew oraz dwie lipy, dwa jesiony i trzy świerki.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Domslaw 17 domów mieszkalnych i 250 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy należeli do parafii w Lędyczku; miejscowość miała własny okręg szkolny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny wymienia Domisław wśród kościołów dekanatu czarnieńskiego w 1617 roku; u Fankidejskiego rok 1617 dotyczy sąsiedniego Falkenwalde, które arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył wtedy do Czarnego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sierpowo (Breitenfelde) i podaje tu 90 ewangelików i 249 w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 334–335; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 501–502; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 73; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Domisławiu, oprac. E. Lukas, R. Awzan, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.