Drewnica / Przemysław — dawny kościół ewangelicki parafii Schönbaum (nieistniejący)

Drewnica leży nad Szkarpawą, przy przeprawie, którą dawniej zapewniał most pontonowy, a dziś — most zwodzony. Tutejsza parafia ewangelicka nosiła nazwę Schönbaum, należała do diecezji Danziger Nehrung i była jedną ze starszych na Żuławach Wielkich: według Agathona Harnocha kościół musiał tu stać już w 1562 roku. Była to budowla orientowana, o konstrukcji ryglowej, z wielobocznym prezbiterium i wieżą od zachodu zwieńczoną smukłym hełmem; do ściany północnej przylegała kruchta. Bernhard Schmid w 1919 roku zaliczał kościół w Drewnicy, obok kościołów w Przebrnie i Kobbelgrube, do okazałej grupy świątyń z terenu gdańskiego, do której należał też kościół w Tujsku z 1686 roku. Grupę tę wyróżniał brak niemal wszystkich przypór na zewnątrz, a wewnątrz jednolicie ukształtowane empory i ławki, dostosowane do potrzeb nabożeństwa protestanckiego.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, powołując się na księdza Jakuba Fankidejskiego, podaje, że dawniej stał w Drewnicy kościół katolicki. Zbór działał tu długo przed czasami pruskimi: wykaz duchownych Ludwiga Rhesy, przytaczany w opracowaniu Bogumiła Szadego o geografii struktur wyznaniowych, prowadzi listę drewnickich pastorów od 1562 roku. Pierwszym z nich był Georgius Hetter — tak zapisują go i Rhesa, i Harnoch. Sprowadzono go w tym samym roku z Żuławek, a w 1570 roku przeniósł się do Oruni, gdzie zmarł w 1575. Po nim przyszedł Christian Dehnke, a w 1584 roku Franciscus Gericcius, urodzony w 1545 roku w Chojnicach. Abraham Hartwich liczy dzieje tej parafii inaczej: pierwszym pastorem ewangelickim nazywa Salomona Colerusa, który przybył w 1605 roku i zmarł tu w 1626.

W 1601 roku parafia nie miała domu szkolnego i nauczyciel z Przemysławia uczył dzieci u jednego z ogrodników; wynagrodzenie nauczyciela wynosiło zaledwie siódmą część pensji duchownego. Świątynię zniszczono w 1627 roku, podczas pierwszej wojny szwedzkiej, a nową wzniesiono dopiero w 1644 roku. Według Abrahama Hartwicha (1723) drugim duchownym ewangelickim w Drewnicy był Izaak Kluge, który przybył w 1627 roku, w 1638 roku przeszedł do Sobieszewa i zmarł tam w 1652 roku.

Według Hartwicha od 1638 roku, w czasie pierwszej wojny szwedzkiej, obowiązki duszpasterskie w Drewnicy pełnił z polecenia rady gdańskiej Jerzy Hayneccius, zarazem duchowny w Żuławkach (Fürstenwerder), ponieważ kościół był bardzo zrujnowany; Hayneccius został w końcu miejscowym pastorem i zmarł w Drewnicy w 1669 roku. Według Hartwicha po Jerzym Haynecciusie przyszedł do Drewnicy w 1670 roku Krystian Sinnichius, który zmarł tu w 1681 roku; później pastorem był Albert Pomian Pesarovius, w 1687 roku powołany do kościoła Świętego Ducha w Gdańsku.

Według Hartwicha po Pesaroviusie pastorem w Drewnicy był Efraim Torschier, w 1692 roku powołany do kościoła świętej Barbary w Gdańsku; w tym samym roku przyszedł z Helu Melchior Zufälliger, który zmarł tu w 1709 roku, a jego następcą został Michał Schilberg. Według Hartwicha do parafii w Drewnicy należały wsie Drewnica (Schönbaum), Schönbaumer albo Letzkauer Weide, Prenzlaff i Freyhuben.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku podaje, że kościół z 1644 roku zbudowano od fundamentów przed ostatnią wojną szwedzką, gdy zwierzchni zarząd Mierzei sprawował burmistrz Johann Roggen; rok budowy wypisano na wieży. Poświęcono go w pierwszą niedzielę Adwentu 1644 roku, a dwa kazania, które pastor Jerzy Hayneccius wygłosił na tę uroczystość, wydano drukiem w Gdańsku w 1645 roku.

Kościół miał 111 stóp długości i 36 stóp szerokości, w wieży wisiały dwa duże dzwony, a pastor otrzymywał 200 florenów z kasy miasta Gdańska. Salomon Colerus zmarł według Praetoriusa w grudniu 1626 roku w wieku 64 lat i 18 grudnia został pochowany w Drewnicy; kazanie pogrzebowe wygłosił Andrzej Hettisch, pastor w Kobbelgrube. Hayneccius, który prawie pięć lat służył w Żuławkach i nie mógł utrzymać żony i dzieci z tamtejszej skromnej pensji, prosił w 1641 roku radę Gdańska o posadę w Sobieszewie; rada nadała mu 26 kwietnia tego roku parafię w Drewnicy. Zmarł w 69. roku życia, po ponad trzydziestu latach posługi, i spoczął w izbie spowiedzi tutejszego kościoła. Następcę Haynecciusa, Christiana Sinnicha, pochowano w Gdańsku, w kościele Świętej Trójcy.

Księgę kościelną Drewnicy założono w czerwcu 1650 roku, na Zielone Świątki, z polecenia przewodniczącego burmistrza Gdańska i administratora Mierzei i Szkarpawy, Adriana von der Linde; sporządził ją pastor Georg Hayneccius. Jej karta tytułowa ma tę samą formułę i ten sam chronogram co karta księgi w Tujsku. Inwentarz sprzętów kościelnych, spisany w 1650 roku w obecności burmistrza Adriana von der Linde, pokazuje kościół sześć lat po odbudowie.

Według inwentarza ołtarza jeszcze nie było: w jego miejscu stał stół, nakryty czerwonym suknem. Dwa stare lichtarze burmistrz kazał sprzedać i sprawił w ich miejsce dwa inne na ołtarz. Kościół miał też czarne sukno ofiarowane przez wdowę z Gdańska, kielich z pozłacaną miedzianą stopą i srebrną czaszą oraz pozłacaną miedzianą patenę.

Po kapitulacji szańca przy Głowie Gdańskiej w grudniu 1659 roku pochowano w tym kościele wielu poległych oficerów szwedzkich. Według Hartwicha układ kapitulacyjny szańca przy Głowie Gdańskiej z 18 grudnia 1659 roku przewidywał, że zwłoki złożone w katolickim kościele w Żuławkach, po niemiecku Fürstenwerder, zostaną przeniesione i pochowane w kościele w Schönbaum; 21 grudnia Szwedzi wynieśli z twierdzy dziesięć trumien z ciałami znakomitszych zmarłych i złożyli je w tym kościele. Praetorius dodaje, że w kościele wisiały chorągwie, zawieszone na pamiątkę pochowanych tu wówczas oficerów szwedzkich, a w zakrystii złożono ciało piętnastoletniego syna szwedzkiego generała majora Danquarta Lilienstreema, którego 19 października gdańszczanie zabili w twierdzy kulą armatnią wystrzeloną od strony Żuław.

Do księgi z 1650 roku dołączono kronikę kościelną. Jej najstarsze zachowane strony spisał następca Hayneccius’a, Christian Sinnich z Gdańska. Według niego Hayneccius zmarł 7 listopada 1670 roku, po trzydziestu latach posługi w Drewnicy i Przemysławiu; Hartwich podaje rok 1669. Sinnicha powołano 2 marca 1671 roku, egzaminowano 11, a ordynowano 12 marca. 22 marca wprowadził go na urząd Christian Omuth, wówczas diakon, później pastor kościoła świętego Jana w Gdańsku. Pierwsze nabożeństwo Sinnich odprawił w Wielkanoc, 29 marca 1671 roku. Zapisał też imiona czterech przełożonych kościoła — gospodarzy z Drewnicy i Przemysławia — i nauczyciela, rodem ze Stralsundu.

Przepisał wreszcie mandat burmistrza zarządzającego Mierzeją i Szkarpawą: ponieważ parafianie schodzili się na nabożeństwa coraz później, kazano je zaczynać w niedziele i święta od Wielkanocy do świętego Michała najpóźniej o dziewiątej, a zimą o dziesiątej.

Kolejne zapiski Sinnicha dotyczą plebanii i wody. Jeszcze w 1671 roku zaczęto naprawiać plebanię: obie izby pomalowano, wyłożono posadzką z płytek i wyposażono w nowy piec kaflowy, kamienny kominek i nowe okna. W czerwcu 1672 roku otoczono podwórze plebanii sztachetami, a w październiku dobudowano pastorowi pracownię. W nocy z 12 na 13 marca 1673 roku złodziej okradł kościół i plebanię — w kościele wyważył okno i zabrał nakrycie z ołtarza — a sprawcy, jak zapisał pastor, do dziś nie wykryto. Przy czerwonym suknie na stół dopisano później na marginesie, że w 1673 roku złodzieje ukradli je nocą, wchodząc przez okno — jest to ta sama kradzież, którą opisał w kronice Sinnich. Dwa dni później, 15 marca wieczorem, przy wietrze z południowego zachodu nadeszła tak wielka woda, że niemal wszędzie przelewała się przez wały.

Naprzeciw kościoła powstał wielki przelew, a za Vogtshof przerwało wał na długości 24 prętów; woda stanęła także w domu pastora i w jego izbie. Wałów na Mierzei przerwało wtedy w sumie jedenaście, ale wszystkie naprawiono jeszcze tego samego lata.

Następną część kroniki prowadził Albert Pomian Pesarovius. Zapisał, że Sinnich zmarł w Drewnicy wieczorem przed pierwszą niedzielą Adwentu 1681 roku. On sam został wybrany jednogłośnie przez wszystkie trzy stany parafii, ordynował go w Gdańsku Aegidius Strauch, a urząd objął w Nowy Rok 1682. Wdowa po Sinnichu ofiarowała kościołowi największy srebrny pozłacany kielich. W 1683 roku zbudowano w kościele organy. Wykonał je gdański mistrz o imieniu Daniel — nazwisko jest w rękopisie niewyraźne — a pieniądze złożyło kilku dobroczyńców.

Latem 1688 roku gruntownie naprawiono plebanię: dostała nowe podwaliny, nowe okna, drzwi i piec, a jesienią kupiono na ołtarz nową Biblię kościelną w dwóch tomach i agendę. 3 maja 1689 roku, w święto dziękczynne, po raz pierwszy postawiono na ołtarzu srebrny dzban za 212 florenów i 17 groszy. Kronika wylicza ponad dwudziestu ofiarodawców — gospodarzy, karczmarzy, młynarzy, a także burmistrza Constantina Ferbera. W niedzielę 3 września 1690 roku złodziej dał się zamknąć w kościele, wyłamał skrzynię w zakrystii, zabrał najlepszą komżę i pieniądze z puszki, po czym wydostał się przez otwór nad drzwiami kościoła.

Po odejściu Ephraima Torschiera do kościoła świętej Barbary w Gdańsku, na świętego Michała 1692 roku, kronikę przejął Melchior Zufälliger, przedtem przez trzynaście lat pastor na Helu. Wybrano go zgodnie 20 grudnia 1692 roku, a powołanie otrzymał 3 stycznia 1693 roku. Zapisał, że 12 stycznia 1693 roku niezwykle silna burza zrzuciła z wieży chorągiewkę, a 20 lipca 1694 roku zrobiono nową bramę i płot cmentarza przykościelnego. Latem 1697 roku znów podparto plebanię czterema nowymi belkami. W Nowy Rok 1700 jeden z przełożonych kościoła ofiarował pozłacany kielich z pateną wart 140 florenów.

Kronika notuje też wojnę północną: 4 września 1701 roku na Mierzeję wkroczyły wojska saskie i odeszły 10 września, a 24 października 1702 roku wróciły, stały tu ponad pół roku i — jak zapisał pastor — „wyssały biednych ludzi do ostatka”. 9 lipca 1703 roku, za zgodą burmistrza Constantina Ferbera, postawiono przedsionek, w kronice „Vorlaube” — nie wynika z niej jednoznacznie, przy którym budynku. Burmistrz dał na budowę 15 talarów, każdy gospodarz po 3 floreny, ogrodnicy po florenie, a chałupnicy po 15 groszy.

Zufälliger zmarł 23 września 1709 roku, po siedemnastu latach posługi w Drewnicy. Jego następca, Michael Schilberg z Gdańska, zapisał, że 7 października wybrały go jednomyślnie wszystkie trzy stany parafii. Na urząd wprowadził go burmistrz Engelke, ówczesny administrator Mierzei, wraz z pastorem z Sobieszewa i instygatorem; było to w dwudziestą trzecią niedzielę po Trójcy Świętej. 18 listopada 1709 roku powołano na organistę i zarazem nauczyciela „biegłego w sztuce” Philippa Jacoba K… z Gdańska. W tym samym listopadzie wojska saskie znów weszły na Mierzeję, rozłożyły się na leżach zimowych i obłożyły kraj ciężkimi daninami; odeszły dopiero w czerwcu 1710 roku.

Schilberg opisał też przemarsz wojsk rosyjskich. W niedzielę 22 listopada 1711 roku pod wieczór na Mierzeję weszły „wojska moskiewskie”. Pierwszą noc stały w Drewnicy i zajęły wszystko; nie oszczędzono też podwórza pastora, na którym zakwaterował się kapitan z dwunastoma ludźmi i wieloma końmi. Nazajutrz oddział ruszył dalej i rozszedł się po innych wsiach, gdzie przez całą zimę żył na wielki koszt kraju. Mierzeję opuścił ostatecznie 4 czerwca 1712 roku. Już w 1713 roku przyszła następna klęska: wielka woda zatopiła zboże i siano poza wałami.

Kronika z lat dwudziestych XVIII wieku pokazuje, jak wyglądał wtedy ten szachulcowy kościół. 31 października 1717 roku obchodzono tu, jak w całym kraju, dwusetną rocznicę Reformacji. W czerwcu i lipcu 1718 roku kościół naprawiano. W maju 1723 roku cztery belki dzwonnicy podparto z zewnątrz grubymi balami, a jedną belkę wstawiono w środek dzwonnicy. W 1724 roku, na Zielone Świątki, zrobiono ławki pod organami, a w 1725 roku jeden z gospodarzy opłacił naprawę organów: organmistrz z Gdańska przez dziewięć dni naprawiał trzynaście głosów. W maju 1727 roku kościół znów naprawiono: piętnaście słupów i piętnaście zastrzałów oszalowano deskami i pomalowano na szaro farbą olejną, cegły pomalowano na czerwono, a spoiny na biało. Gmina złożyła na to 195 florenów.

Schilberg zmarł 14 maja 1737 roku, po dwudziestu ośmiu latach posługi. Jego następca, magister Michael Trosien z Gdańska, otworzył swoją część kroniki łacińską formułą „Quod felix, faustum fortunatumque jubeat Deus” („Oby Bóg sprawił, by to było szczęśliwe, pomyślne i błogie”). Zapisał, że 7 czerwca 1737 roku wybrały go jednogłośnie wszystkie trzy stany parafii. Na urząd wprowadzili go w pierwszą niedzielę po Trójcy Świętej urzędnik okręgowy Schnaase i Richter, pastor kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku. 12 sierpnia tego roku podniesiono trzeci słup konstrukcji wieży kościelnej i podłożono pod niego nową belkę. Wydatki — sto florenów — pokryli dwaj gospodarze, przełożony kościoła z Drewnicy i drugi z sąsiedniej wsi.

Trosiena, a po nim Christiana Friedricha Charitiusa, wymienia też spis tutejszych duchownych w drukowanym „Danziger Lehrer Gedächtniß” Ephraima Praetoriusa, w wydaniu z 1760 roku.

Część kroniki prowadzoną przez Trosiena zamyka zapis z 10 kwietnia 1747 roku, gdy Trosien odchodził z Drewnicy — według Praetoriusa do Koźlin (Güttland). Przekazał wtedy przełożonym kościoła naczynia liturgiczne, które dotąd przechowywano na plebanii. Były to: duży srebrny dzban, duży srebrny kielich, srebrna puszka na opłatki i srebrna patena, a także drugi, mniejszy srebrny kielich z pateną, całkiem mały srebrny kielich do komunii chorych, cynowy kielich z cynowym talerzem i duża cynowa flasza. Na koniec dopisano, że duchownemu z Drewnicy i Przemysławia należało bezpłatnie dostarczać drewno albo faszynę znad Wisły z Freie Huben, a wsie musiały mu ogradzać i odwadniać ziemię plebańską.

Od maja 1747 roku kronikę prowadził następca Trosiena, Christian Friedrich Charitius z Gdańska. Wcześniej przez dwa lata był katechetą w gdańskim domu ubogich (Spendhaus), a przez trzy lata, od 1744 do 1747 roku, pastorem w Przebrnie i Neukrug. Urząd w Drewnicy objął w święto Trójcy Świętej 1747 roku. Odnotował też zmianę organisty: dotychczasowy organista i nauczyciel Gottfried Ritsch odszedł w grudniu tego roku do Kobbelgrube, a jego miejsce zajął Johann Daniel Oehlmann, który już wcześniej zastępował go przy organach. Oehlmann rozpoczął służbę jako organista i nauczyciel w czwartą niedzielę Adwentu 1747 roku.

Drugi tom zapisek kronikarskich, z lat 1771–1793, otwiera nagłówek „Moderante Salvatore Anno 1771” („Pod rządami Zbawiciela, roku 1771”). Charitius zmarł 24 lipca 1771 roku, po dwudziestu czterech latach posługi w Drewnicy. W rękopisie „Evangelisches Danzig” Praetorius nazywa go jednak Martinem Friedrichem i podaje jako dzień śmierci 6 maja 1771 roku. Jego następcą wybrano jednogłośnie, 26 sierpnia, Johanna Christiana Gülicha — jego nazwisko zasłania w tym miejscu plama atramentu, ale następca zapisał je wyraźnie. Przez dwadzieścia pięć lat był kandydatem gdańskiego ministerium, a przez dwadzieścia cztery i pół roku kantorem w szkole przy kościele świętej Katarzyny w Gdańsku. Na urząd w Drewnicy wprowadzono go na świętego Michała, w dziewiętnastą niedzielę po Trójcy Świętej 1771 roku.

Zapisał też imiona przełożonych kościoła z Drewnicy, Przemysławia i Freie Huben, organisty Emanuela Christiana Schweitzera oraz nauczycieli w Drewnicy i Freie Huben.

Gülich zmarł 6 maja 1777 roku, po długiej chorobie i niespełna sześciu latach posługi. Jego następca, Johann George F…, swoją część kroniki zaczął modlitwą „Deus Triunus benedicat mihi laboribusque meis sacris propter Jesum Christum, servatorem meum unicum et auxilium” („Niech Bóg w Trójcy Jedyny błogosławi mnie i moim świętym trudom przez Jezusa Chrystusa, mego jedynego Zbawiciela i pomoc”). Był kandydatem od 1760 roku, od 1772 katechetą przy gdańskim domu poprawczym (Zuchthaus), a od 1775 roku pastorem w Przebrnie i Neukrug.

Według rękopisu Praetoriusa nazywał się Johann George Pick, był synem rzeźnika i urodził się w 1730 roku. W Drewnicy wybrano go jednogłośnie, a pierwsze kazanie wygłosił tu 6 lipca 1777 roku. Odnotował wyposażenie kościoła: 30 września 1778 roku czeladnik pewnego malarza zaczął odnawiać ambonę, organy i ołtarz. Za pracę zażądał 500 florenów, a przez cztery tygodnie żywili go na zmianę przełożeni kościoła.

Zapiski z początku lat osiemdziesiątych XVIII wieku dotyczą znów wyposażenia i wody. 24 września 1780 roku rymarz z Gdańska ofiarował kościołowi aksamitny woreczek na kolektę ze srebrnym dzwonkiem; po raz pierwszy użyto go tego samego dnia. W grudniu tego roku przestawiono ławki: przy jednej ze ścian, gdzie dotąd siedziały kobiety, urządzono miejsca dla mężczyzn.

Najobszerniejszy zapis dotyczy stycznia 1783 roku. W piątek 17 stycznia wieczorem, po kilku tygodniach odwilży i deszczu, ruszyła kra. W niedzielę 19 stycznia woda zaczęła gwałtownie przybierać i wielu ludzi musiało ratować się ucieczką. Kra spiętrzyła się przed wałami i woda przelała się przez niższe wały, a po południu przerwała wał w dwóch miejscach. Kilka wsi znalazło się pod wodą. Pastor porównał to z powodzią sprzed ośmiu lat, z 23–25 lutego 1775 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 301 mieszkańców w 38 domach: 279 luteranów, 11 katolików i 11 mennonitów, a przy wsi jeden kościół ewangelicki i superintendenturę Steegen. Nazwę parafii luterańskiej druk podaje przy tej wsi omyłkowo w postaci „Schönberg” — przy sąsiednim Printzlaw, należącym do tej samej parafii, stoi „Schönbaum”. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Schönbaum 39 budynków mieszkalnych i 341 mieszkańców, w tym 324 ewangelików, dziesięciu katolików i siedmiu mennonitów. Wymieniał tu osiem gospodarstw chłopskich i 26 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żuławkach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) szkoła ewangelicka w Drewnicy, po niemiecku Schönbaum, liczyła 81 dzieci.

Wieś była niemal w całości ewangelicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 414 mieszkańców — 203 mężczyzn i 211 kobiet — żyjących w 48 domach i prowadzących 81 gospodarstw domowych; 389 z nich było ewangelikami, 19 katolikami, troje należało do innych wyznań chrześcijańskich, a troje do wyznania mojżeszowego. Katolicy chodzili do Żuławek (Fürstenwerder), ewangelicy mieli kościół na miejscu, a parafia sięgała daleko poza wieś: statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje dla niej około 2000 dusz, a rocznie 65 chrztów, 17 ślubów, 1272 komunikantów i 49 pogrzebów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2032 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1890 roku Adolf Funck.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1902 roku. Jesienią 1907 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił postępowania o wykup danin i świadczeń, które z kilku gruntów w Schönbaum i innych miejscowościach, a osobno z gruntów we Freienhuben, w Printzlaff i w Schönbaumerweide należały się pastorowi i organiście w Schönbaum. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Drewnicy liczyła wtedy 1623 ewangelików, a pastorem był od 1913 roku Otto Janz.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Schönbaum” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1809–1874 (odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało). Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów z lat 1650–1653 i od 1672 roku, zgonów od 1777 roku, wykaz komunikantów z lat 1793–1807 i od 1899 roku oraz konfirmacje z lat 1890–1893 i od 1897 roku, a także zapiski z lat 1671–1747. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1650—53; 1672— St 1777— K 1793—1807; 1899— Konf 1890—93; 1897—. Aufzeichnungen aus der Zeit von 1671—1747. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—11. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796—1806. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814—74.”.

Kościół zniszczono prawdopodobnie w 1941 roku i całkowicie rozebrano około połowy dwudziestego wieku. Według Roberta Ziemiańskiego 5 grudnia 1957 roku gdański pastor Edward Dietz wystąpił o przydział świątyni w Drewnicy, którą zamierzał wyremontować, lecz władze przekazały ją Kościołowi polskokatolickiemu wraz ze zgodą na rozbiórkę i na użycie uzyskanego materiału przy budowie jednego z kościołów tej wspólnoty. Obok świątyni był cmentarz, dziś park, oraz pastorówka, obecnie dom sołtysa. Miejsca po kościele nie da się na razie wskazać jednoznacznie: jedno świadectwo umieszcza go w północno-wschodniej części Drewnicy, przy przeprawie, a drugie wiąże z nim relikt fundamentu odsłonięty i poddany konserwacji na terenie cmentarza w Przemysławiu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Rhesy i Harnocha pierwszym pastorem był od 1562 roku Georgius Hetter, według Hartwicha — Salomon Colerus, od 1605 roku. Według Sinnicha Jerzy Hayneccius zmarł w 1670 roku, według Hartwicha — w 1669. Datę zniszczenia kościoła, prawdopodobnie 1941 rok, trudno pogodzić z relacją Roberta Ziemiańskiego (2000, s. 195): w grudniu 1957 roku pastor Edward Dietz zamierzał świątynię wyremontować, a władze przekazały ją Kościołowi polskokatolickiemu wraz ze zgodą na rozbiórkę.

Według marginalnej notatki w rękopisie Ephraima Praetoriusa akta Mierzei wspominają pod 7 grudnia 1585 roku tutejszego duchownego Joachima Praetoriusa (Joachimus Pretorius), którego nie zna podany wyżej spis pastorów — według niego od 1584 roku służył tu Franciscus Gericcius. Christiana Sinnicha powołano według jego własnego zapisu w kronice 2 marca 1671 roku, według rękopisu Praetoriusa — w 1670 roku. Zmarł on według kroniki prowadzonej przez Pesaroviusa wieczorem przed pierwszą niedzielą Adwentu 1681 roku, według rękopisu Praetoriusa — w sobotę przed drugą niedzielą Adwentu. Michael Schilberg zmarł według kroniki 14 maja 1737 roku, według rękopisu Praetoriusa — 15 maja.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 393 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1813 dusz. Stanowisko pastora było wtedy nieobsadzone od 1912 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Christian Dehnke (1570), Zacharias Witstock (1597), Salomo Colerus (1603), Johann Sommer (1631–1632), Georg Hayneccius (1640), Albertus Pomian Pesarovius (1681–1687), Ephraim Torschier (1687), Melchior Zufälliger (1692), Johann Gottlieb Gerke (1790), Gustav Friedrich Eduard Rösner (1853), Adolf Richard Funck (1890), Johannes Wilhelm Ludwig Boettcher (1906), Otto Eduard Wilhelm Janz (1913), Karl Mauritz (1940–1945).

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 16, 188, 193, 203, 209, 431; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Schoenbaum”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 46; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, s. 20–21, poz. 56; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 398; „W gminie Stegna uporządkowano dawny cmentarz ewangelicki”, zawszepomorze.pl; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 505–506, 524; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 214–215, nr 165; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 94; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 138; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 188; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 24; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 33; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Schönbaumsches Kirchenbuch” (1650) i „Kirchen Chronike”, s. 363–365, skany 2–5, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, zapiski z lat 1671–1673, skan 6, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, s. 368–369, skan 7, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, zapiski z lat 1692–1705, skan 8, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, zapiski z lat 1709–1710, skan 9, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, zapiski z lat 1711–1713, skan 10, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, zapiski z lat 1717–1727, skan 11, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, s. 380, skan 13, dostęp przez portal Archion; E. Praetorius, „Danziger Lehrer Gedächtniß”, Danzig und Leipzig 1760 (wykaz pastorów Drewnicy i Przemysławia oraz wykaz kandydatów, s. 90); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Kirchen Chronike” parafii Drewnica, zapis z 10 kwietnia 1747 roku, skan 14, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Schönbaumische Kirchen-Geschichte vom Majo des 1747ten Jahres”, s. 384, skan 15, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5767, zapiski kronikarskie parafii Drewnica („Moderante Salvatore Anno 1771”), s. 23, skan 2, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5767, zapiski kronikarskie parafii Drewnica („Deus Triunus benedicat mihi…”), lata 1777–1778, skan 3, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5767, zapiski kronikarskie parafii Drewnica, lata 1780–1783, s. 24–25, skan 4, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, „Inventarium. Was Anno 1650 in dieser Kirchen für Gerätschaft gefunden worden”, skany 4–5 (Archion, „Sonstige Verzeichnisse 1650–1672”), dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 59, pozycja 284; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. XLVIII; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 176, 311; t. 2, s. 362, 540, 576; t. 3, s. 739, 869; t. 4, s. 1156; t. 5, s. 1344, 1494; t. 6, s. 1722; t. 7, s. 1845, 1999, 2060; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 11 listopada 1907 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 194–195, 197; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 79r–80r, 86v.