Dubiel — cmentarz ewangelicki

Dubiel (po niemiecku Groß Dubiel) w gminie Kwidzyn ma cmentarz ewangelicki w zachodniej części wsi, po południowej stronie drogi z Brachlewa do Licza, na działce numer 118. Ewidencja konserwatorska datuje go na lata trzydzieste XX wieku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 podaje, że zachowały się nieliczne historyczne nagrobki (najstarszy z 1943), starodrzew w alei i na granicy oraz fragmenty bramy.

Według programu układ kompozycyjny podkreśla lipowa aleja główna. W 1978 roku cmentarz zamknięto, a nagrobki są według programu zniszczone.

Wykaz duchownych Ludwiga Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze w Kwidzynie Simon Klein, określony jako „uczeń Lutra”, który w czasie Reformacji pierwszy głosił tu — jak zapisano — czyste Słowo Boże według Pisma Świętego. Po nim urząd miał sprawować około 1537 roku Hans von Sadatz. Diakonów niemieckich wymienia się od 1586 roku, a od 1560 roku katedra miała też osobnego diakona dla wiernych mówiących po polsku — urząd ten trwał nieprzerwanie do czasów Rhesy.

Według Ericha Wernickego w chwili przyłączenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku ewangelicy z miejscowości późniejszego urzędu szkolnego Weißhof należeli, jak od dawna, do kościoła w Kwidzynie — z jedynym wyjątkiem Zandersweide, które należało do bliższego kościoła w Gniewie — a katolicy do parafii w Tychnowach.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Dubiel należał do Elżbiety Trzebuchowskiej z Kretkowskich i jej spadkobierców, od 1753 roku do Zygmunta Kretkowskiego, od 1763 roku do Juliusza Dziewanowskiego, a potem do jego synów Jana, Ignacego i Dominika. W wykazie wasali z 1774 roku figuruje wśród dóbr 46-letniej Ludwiki Dziewanowskiej, wdowy po kasztelanie chełmińskim, mieszkającej w Weißhof.

Według Wernickego król pruski kupił od spadkobierców kasztelana Juliusza Dziewanowskiego dobra Weißhof — między innymi Dubiel, Podzamcze i Tychnowy — za 105 000 talarów; umowę zawarto 15 lipca 1777 roku, a król zatwierdził ją 2 listopada tego roku. Sprzedający zobowiązali się przy tym zbudować własnym kosztem wieżę kościoła w Tychnowach z materiału dwóch wież dworu w Weißhof, które zastrzegli sobie do rozebrania.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Dubiel jako wieś. Notował tu 50 domów mieszkalnych i 379 mieszkańców, w tym 18 ewangelików, 353 katolików i osiem osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii w Kwidzynie; katolicy — do parafii w Tiefenau; dzieci należały do okręgu szkolnego Dubiel. Liczby obejmują razem Wielki i Mały Dubiel, który podręcznik prowadzi jako część tej samej wsi.

Słownik geograficzny ujmuje Dubiel jako dwie wsie włościańskie — Wielki i Mały — leżące około półtorej mili na północ od Kwidzyna, z parafią w Tychnowach, pocztą w Kwidzynie i szkołą na miejscu. Razem obejmowały 1801 morgów, 77 budynków i 50 domów mieszkalnych, a mieszkało w nich 353 katolików i 18 ewangelików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Dubielu 344 mieszkańców, wśród nich 30 ewangelików i 314 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Kwidzynie, katolicy do Tiefenau.

Parafia kwidzyńska, do której wieś należała, prowadziła w Dubielu szkołę — Agathon Harnoch wymienia Wielki i Mały Dubiel wśród jej miejscowości szkolnych. Według Harnocha liczyła ona około 17 000 dusz, w tym dwudziestu staroluteranów i sześćdziesięciu irwingian.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazuje wśród mówiących po niemiecku 21 ewangelików i osiemnastu katolików. Tamten spis dzielił według wyznania każdą grupę językową osobno, a mówiących po niemiecku było w Dubielu trzydzieści dziewięć; 233 osoby mówiły po polsku, wszystkie zapisane jako katolicy, a pięć podało niemiecki i drugi język. W 1910 roku ewangelicy z Dubiela należeli do dwóch parafii: kwidzyńskiej i w Rehhofie w powiecie sztumskim, katolicy nadal do Tiefenau. Urząd stanu cywilnego mieścił się w Brakau.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 21 ewangelików.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 51; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienwerder, s. 74, pozycja 13; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 13; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 515–516; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 230–237; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 14 (s. 1–2), nr 1076 (s. 45); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło Dubiel; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 100–101; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, „Tiefenau. Eine heimatliche Studie”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 21–22, 61.