Duninowo — cmentarz przykościelny (ewangelicki)

Cmentarz przykościelny w Duninowie, po niemiecku Dünnow, leży w centrum wsi i otacza dawną ewangelicką świątynię. Ma charakterystyczny, zbliżony do owalu kształt, wydłużony ku wschodowi, i widnieje na dziewiętnastowiecznych mapach; zajmuje około 3300 metrów kwadratowych. Granice wyznaczają kamienny mur i dwadzieścia dwa stare dęby, a nekropolię ujmuje ozdobne metalowe ogrodzenie z XIX wieku. Na teren prowadzą dwie bramy, od wschodu i od północnego zachodu.

W południowo-wschodnim narożniku, na wysokim kamiennym cokole, stoi krzyż z niemiecką inskrypcją ku czci mieszkańców poległych w pierwszej wojnie światowej. Jan Wild oddaje ją po polsku: „Dla nas. Naszym braciom, którzy tutaj dorośli i polegli w Wojnie Światowej 1914-1918, [będąc] dla nas wiernymi aż do śmierci. J 15,13”. Cokół pomnika otoczony jest kamieniami polnymi. Przy północnej ścianie kościoła zachowały się dwie płyty nagrobne rodziny von Frankenstein, związanej z tutejszymi dobrami: Ottona Johanna Friedricha Frankensteina (1820–1878), który kupił je w 1843 roku, a po ich sprzedaży w 1857 roku pozostał tu jako dzierżawca, oraz jego żony Ulriki z domu Boenke (1818–1885).

Jej dzieje w XIX wieku wiążą się z ruchem przebudzeniowym i z wystąpieniem staroluteranów, których Pagel nazywa separatystami. Nie posyłali oni dzieci do szkoły publicznej, bo chcieli je uchronić od obcowania z „dziećmi świata”, a gdy żadne zarządzenia nie pomogły, rząd królewski pozwolił im założyć w Duninowie własną szkołę prywatną — istniała od 1843 roku do 1 maja 1867. Około 1820 roku w Duninowie i Pieńkowie powstał ruch „belowian”, nazwany od braci von Below, którzy występowali przeciw oficjalnym pastorom.

W 1834 roku do ruchu separatystycznego przyznawały się w Duninowie oficjalnie dwadzieścia dwie rodziny, a pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku ruch się rozpadł. W 1835 roku ksiądz Friedrich Lasius zjednoczył pod znakiem staroluteranizmu ruch braci von Below, stolarza Karla Wolffa i kowala Michaela Volla. W 1850 roku zwolennicy Heinricha von Belowa i Karla Wolffa odłączyli się od władz kościelnych we Wrocławiu i ustalili własny porządek dla wspólnoty liczącej wtedy około tysiąca czterystu do tysiąca pięciuset wyznawców, występującej pod nazwą Ewangelicko-Luterańska Separowana Gmina Kościelna. Jej faktycznym przywódcą był do śmierci w 1855 roku Heinrich von Below; po nim kierownictwo przejął Karl Wolff.

31 grudnia 1871 roku zapisano na terenie parafii duninowskiej 3047 ewangelików, 25 luteranów separatystów, siedmiu Żydów i dwóch katolików, a pod koniec 1927 roku — 3200 ewangelików i 24 staroluteranów.

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w gminie wiejskiej zapisano 310 ewangelików, bez katolików, a we wsi była siedziba parafii. W 1907 roku należała do synodu słupskiego („Synode Stolp”) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Datę objęcia urzędu przez ostatniego niemieckiego proboszcza podaje urzędowy organ konsystorza: Schreiber został pastorem w Duninowie z dniem 1 stycznia 1938 roku. Jego poprzednikiem był Simon, powołany tu z dniem 1 stycznia 1930 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz i gminę kościelną w Saleske (Zaleskie), oddaloną o 5 kilometrów. Pastorem był wtedy Eberhard Simon. Schreiber spisał kronikę tutejszej parafii. Po wojnie cmentarz i kościół przejęli katolicy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W przypadku księdza Józefa Czerkiesa, pierwszego powojennego proboszcza parafii w Duninowie, napis na nagrobku podaje lata życia 1927–1982, a monografia dawnych cmentarzy — że pochowano go przy południowej ścianie świątyni w 1987 roku.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1938; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 223; Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim (cmentarze.slupsk.pl), hasło Duninowo; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (252)/2023, s. 9–16 (inskrypcja pomnika s. 10, separatyści s. 13); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, 1989, hasło „24. Dünnow”, s. 448; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174.