Duninowo — dawny kościół ewangelicki (Dünnow)

Gotycki kościół w Duninowie, po niemiecku Dünnow, stoi na niewielkim wzniesieniu w południowo-zachodniej części wsi. Najstarsza wzmianka o świątyni pochodzi z 1374 roku, a istnienie parafii poświadcza dokument z 1493 roku. Według zestawienia wezwań Hellmutha Heydena z 1958 roku kościół poświęcono 21 czerwca 1374 roku ku czci Maryi, Jana Apostoła i Ewangelisty oraz Małgorzaty. W latach 1875–1877 rozbudowano kościół, dostawiając od południa aneks, a od północy zakrystię. Rozbudowany i odnowiony kościół poświęcono ponownie 18 sierpnia 1878 roku, w dziewiątą niedzielę po Trójcy Świętej, w obecności generalnego superintendenta prowincji, dr. Jaspisa.

Po 1945 roku kościół, uznany za zabytek najwyższej klasy, przeszedł w ręce rzymskokatolickie i pełni dziś funkcję świątyni parafialnej.

Reformacja zaczęła tu obowiązywać po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z grudnia 1534 roku. Joachima Jaschiusa zapamiętano jako tego, który przeszedł do nauki Lutra. Jego następca Ambrosius Jasche, zwany też Jeske, został ordynowany w 1548 roku przez Jakoba Hogensee, a w stan spoczynku przeszedł dopiero w 1581 roku (poprawka Müllera, s. 583); w sprawozdaniu wizytacyjnym z 11 lipca 1590 roku odnotowano go jako starca w 83. roku życia. Pomocnikiem ojca został w 1581 roku jego syn David.

Rodzina von Below była patronem tutejszego kościoła. Przed Belowami patronat nad kościołem sprawował ród von Krummel, z którym Belowowie byli spowinowaceni i po którym przejęli dobra na początku XVII wieku — pamiątką po nim jest płyta Crummeliusa. W 1790 roku Karl Wilhelm von Below jako pan na Duninowie, Muddel i Lindow (tak w nagłówku hasła u Müllera; w tym wpisie druk ma formę Liedow) oraz Franz Jakob von Below jako pan na Machmin powołali wspólnie Johanna Georga Friedricha Wittscheibego, który objął parafię w 1791 roku i prowadził ją do 1820 roku. W XIX wieku Duninowo stało się jednym z głównych ośrodków luterańskiego separatyzmu, skupionego wokół braci von Below — ruchu przebudzeniowego, który ostatecznie utworzył odrębną Ewangelicko-Luterańską Separowaną Gminę Kościelną.

Bracia von Below uważali za wierzących tylko dwóch duchownych okolicy; Bartholdy wymienia pastorów Schalla i Neumanna „in Dünnow und Wintershagen” (s. 446). W spisie Müllera Neumann figuruje w Zimowiskach w latach 1795–1820 (zmarł 19 marca 1820 roku).

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Duninowie pastorami byli także: Joachim Bilang (1634–1656), Matthias Dreisow (1657–1676), Georg Dumresius (1677–1694), Johann Granzin z Meklemburgii (1695–1724), Friedrich Sagebaum (1724–1747), Martin Dreisow (1748–1751), Heinrich Leopold Bath (1837–1864), Karl Ernst Preuß (1864–1885), Karl Wilhelm Braun (1885–1907) i Felix Bartholdy (od 1908 roku). Ponieważ pastor Heinrich Leopold Bath często chorował, w latach 1855–1859 pomagali mu w Duninowie kolejno duchowni pomocniczy: Karl Gustav Rudolf Bartholdy, Karl Johannes Kloß i Wilhelm Julius Müller.

27 lipca 1878 roku zmarł w Duninowie nagle, na atak serca, w wieku 72 lat, Gustav Knak, znany pastor berlińskiego kościoła Betlejemskiego; przyjechał tu w odwiedziny do najstarszej córki. Pastor i powiatowy inspektor szkolny Karl Braun otrzymał w maju 1905 roku Order Orła Czerwonego IV klasy, a w grudniu 1907 roku przeszedł na pastora do Werben. W styczniu 1908 roku ogłoszono, że posada w Duninowie, w synodzie Słupsk-Miasto, zwolniona wskutek przeniesienia pastora, z patronatem prywatnym i dwoma kościołami, daje 4903 marki.

Parafia obejmowała, prócz samego Duninowa, wsie Lindow i Muddel, a kościół filialny stał w Saleske, czyli w Zaleskiem; prawo powoływania duchownego mieli właściciele tych dóbr. W 1907 roku parafia należała do synodu słupskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.

W Duninowie działała też wytwórnia organów kościelnych. Według ogłoszenia z lipca 1905 roku zakład P. B. Voelknera, założony w 1859 roku i napędzany parą, zbudował między innymi organy dla Wratislaf-Gedächtniskirche, dar cesarza i cesarzowej, oraz organy kościoła ewangelickiego w Dar es Salaam, stolicy Niemieckiej Afryki Wschodniej. W styczniu 1906 roku wytwórnia Paula Völknera spłonęła razem z niemal gotowymi organami; podejrzewano podpalenie.

Böttger zwraca uwagę na zaskakująco obszerne, sklepione prezbiterium kościoła w Duninowie, głębokie na około 5,8 metra, a czas budowy kościoła określa najpóźniej na XV wiek. Z wyposażenia ocalała średniowieczna, uszkodzona skrzynia ołtarzowa lub epitafium z rzeźbionymi figurami Marii i Jana — sam krzyż z Chrystusem zaginął. Do kościoła należała mosiężna misa chrzcielna z reliefem Zwiastowania — wyrób norymberski z XVII wieku. Płyta pamiątkowa przechowywana w kruchcie wieży upamiętniała Georga Krummela i jego żonę Margaretę Below; oprócz ich herbów widniały na niej herby rodzin von Glasenapp i von Tesken. Dwa z dzwonów pochodziły ze średniowiecza; jeden miał napis majuskułowy, drugi gotycką minuskułą wezwanie „O rex gloriae, Christe, veni cum pace”.

Z czasów ewangelickich zachowało się cenne wyposażenie: dzwon, płyta nagrobna Jerzego Crummeliusa z 1615 roku, barokowa ambona z XVII wieku, ołtarze, chrzcielnica, ławy, empory i witraże z drugiej połowy XIX wieku. Wokół świątyni leży dawny cmentarz przykościelny o charakterystycznym owalnym kształcie, z dwiema płytami nagrobnymi rodziny Frankensteinów i kamieniem ku czci poległych w pierwszej wojnie światowej; w 1987 roku spoczął na nim pierwszy proboszcz katolickiej parafii, ksiądz Józef Czerkies.

Ostatnim niemieckim proboszczem Duninowa był Hans Schreiber, który spisał kronikę parafii. Datę objęcia przez niego urzędu podaje urzędowy organ konsystorza: Schreiber został pastorem w Duninowie z dniem 1 stycznia 1938 roku. Jego poprzednikiem był Simon, powołany tu z dniem 1 stycznia 1930 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz i gminę kościelną w Saleske, oddaloną o 5 kilometrów. Patronat nad Dünnow sprawował książę von Croÿ z Dülmen w Westfalii, z pełnomocnikiem Scheunemannem, właścicielem majątku w Dünnow; patronat nad Saleske należał do właściciela majątku von Belowa z Saleske.

Karl-Heinz Pagel podaje: 8 marca 1945 roku Armia Czerwona zajęła wieś, pocisk trafił w kościół. Pod koniec marca mieszkańców usunięto ze wsi w radzieckiej strefie zamkniętej, wysiedlono ich 8 czerwca i 9 listopada 1946 roku. Pastorzy: Ernst Poether (1923–1928), Eberhard Simon (1930–1937) i Hans Schreiber, który pozostał do 1946 roku; nauczyciel Walter Lietz. Straty: 36 poległych, 33 zmarłych, 115 zaginionych; w RFN odnaleziono 275 osób, w NRD 194.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię poświęcono 15 sierpnia 1945 roku, a konsekrował ją 30 sierpnia 2008 roku biskup Edward Dajczak; parafię erygowano 8 grudnia 1958 roku, a kościół nosi dziś wezwanie Matki Bożej Częstochowskiej i pozostaje kościołem parafialnym.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Dünnow mit Saleske), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1643 roku; w całości brakowało w nich zapisów ślubów z lat 1734–1748.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Bartholdy wiąże Schalla z Duninowem około 1818 roku. Jedyny Schall w spisie Müllera, Johann Friedrich, był pastorem Duninowa w latach 1753–1790 i zmarł 13 czerwca 1797 roku. Według spisu Müllera w Duninowie w latach 1818–1820 urzędował Johann Georg Friedrich Wittscheibe (1791–1820), a od 1820 roku Karl Ludwig Todt (ordynowany 13 stycznia, wprowadzony 26 marca).

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 471–473, 485, 583; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 9, 10; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1938; Parafia Duninowo; Pomorski Wehikuł Czasu; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 11/2023; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 444–445, hasło Dünnow; H. Heyden, „Kirchen Pommerns und ihre Weihetitel”, „Baltische Studien”, Neue Folge 45 (1958), s. 52; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; „Solinger Kreis-Intelligenzblatt” (Solingen), 2 sierpnia 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 września 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 11 maja 1905 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 25 lipca 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 19 stycznia 1906 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 15 grudnia 1907 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 stycznia 1908 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.