Dzięcielec — kościół ewangelicki (parafia Zinzelitz)

Dzięcielec — po niemiecku Zinzelitz, w latach 1937–1945 Spechtshagen — leży dziś w gminie Łęczyce; do 1945 roku należał do powiatu lęborskiego w prowincji Pomorze.

Najstarszy znany dokument wsi pochodzi z 1400 roku. Według Marka Drzewieckiego pierwsza kaplica istniała tu już w XV wieku, a Stefan Damalewicz umieścił tutejszą świątynię w swoim spisie wśród kościołów parafialnych, patronatu prywatnego. Heinrich Koops przypuszczał w 1967 roku, że kaplica stała tu już przed Reformacją, choć źródeł pisanych na to brakuje. Także Müller zaznacza, że nie wiadomo, czy kaplicę zbudowano przed Reformacją, czy po niej; Franz Schultz uważał samodzielną parafię przedreformacyjną za bardzo wątpliwą i skłaniał się raczej ku kaplicy polnej, urządzonej przez właścicieli wsi. Ksiądz Jakub Fankidejski odnotowuje, że kościół, parafialny i patronatu prywatnego, wcześnie przeszedł w posiadanie innowierców.

W drugiej połowie XVI wieku świątynię przejęli protestanci; była kolejno filią Łebuni w 1616 roku i Rozłazina około 1617 roku. Kościół był patronatu prywatnego. Tam, gdzie należał on do osoby prywatnej, nie do króla czy biskupa, wyznanie kościoła szło za wyznaniem właściciela — i właśnie dlatego, jak pisze Fankidejski, kościoła w Dzięcielcu nie dało się już katolikom odzyskać. Po 1637 roku biskup kujawski bezskutecznie domagał się jego zwrotu, a później proboszcz z Rozłazina wytoczył proces przeciw urządzonej tu parafii luterańskiej; jak się ten proces skończył, źródło nie podaje.

Parafia długo była związana z sąsiednim Rozłazinem. Jakub Grulike był pastorem w Rozłazinie do 1641 roku; gdy katolicy odzyskali tamtejszy kościół, przeniósł się do Dzięcielca i od 1641 roku prowadził tutejszy kościół — najpierw jako filię Łebuni; w 1658 roku wzmiankowano tu kościół filialny Rozłazina. Samodzielną parafię ewangelicką utworzono w 1664 roku: kaplicę przebudowano na kościół, założono księgi metrykalne i zatrudniono stałego pastora.

W 1693 roku pastor Jakob Demetrius Haase zawarł ugodę z Bartholdem von Lantosch z Bożepola Wielkiego, na mocy której przejął odprawianie tam nabożeństw co trzecią niedzielę i w ostatni dzień świąt; według opisu Pomorza z 1784 roku ugoda ta połączyła z parafią w Dzięcielcu tamtejszy kościół, zbudowany przez Lantoscha i mający dotąd własnego duchownego, który od tej pory był filią Dzięcielca. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Dzięcielec figuruje już jako parafia.

W spisie z 1719 roku parafie w Rozłazinie i Dzięcielcu policzono razem: sześćdziesiąt dwa chrzty, siedem osób zaślubionych i pięćdziesięciu pięciu zmarłych. Neuendorff zapisał w 1850 roku dwie ordynacje: 4 września 1715 roku Johanna Paula Hübnera, pastora w Dzięcielcu, oraz 9 grudnia 1735 roku Michaela Adama Carpova — obaj figurują u Müllera na liście tutejszych duchownych. Liturgię sprawowano po polsku do 1825 roku. Aleksander Klemp (1994, s. 137, 165), który nazywa tę miejscowość Dzięcielinem, podaje, że ze zboru korzystali luteranie z Kętrzyna w powiecie mirachowskim — ewangelicy-autochtoni, nad którymi opiekę duszpasterską sprawowali polskojęzyczni pastorzy z Dzięcielina w okręgu lęborskim.

W 1784 roku Dzięcielec leżał półtorej mili na wschód-południowy wschód od Lęborka, przy tak zwanej małej drodze do Gdańska. Było tu pięć folwarków, pastor i zakrystian, kilka domów chałupników-budników, dwie karczmy i szynk — razem 16 dymów. Do kościoła, z filią w Bożepolu Wielkim, należało kilkanaście wsi szlacheckich, między innymi Chmieleniec, Godętowo, Wielistowo i Dąbrówka Wielka, królewskie Rozłazino i Lubowidz oraz folwarki miasta Lęborka. Siedziba parafii leżała w prowincji Pomorze, ale należały do niej także wsie z sąsiedniego powiatu wejherowskiego, już w Prusach Zachodnich: opis Pomorza z 1784 roku wymienia wśród nich Cantzin, Dargelow, Bork i Schopp z okręgu Mirchow (Amt Mirchow), a spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia przy tej parafii gminy powiatu wejherowskiego Kantrschin, Klutschau i Linde.

Obecny kościół z głazów narzutowych zbudował zbór ewangelicki w latach 1842–1845, za pastorów Georga Ernsta Wilhelma Blaurocka i Johanna Bernharda Ebla; pierwszy z nich służył tu od 1830 do 1844 roku, drugi od 1844 do 1859. Na wieży zachował się dzwon z 1722 roku, odlany w Gdańsku przez Wittwercka. Drewniana, malowana chrzcielnica z XVIII wieku ma w polach drobne sceny biblijne i herb fundatora — srebrnego gołębia na złotej strzale w błękitnym polu. Dwa okazałe brązowe lichtarze ołtarzowe z XVI wieku mają 58 centymetrów wysokości. Mosiężna misa chrzcielna o średnicy 41 centymetrów ma w dnie trybowane Zwiastowanie.

Według lustracji z 1881 roku wieś liczyła 268 mieszkańców. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) odnotowuje w Dzięcielcu szkołę ewangelicką i pocztę oraz podaje, że spośród 268 mieszkańców wsi katolików było tylko 18.

Od 1887 roku pomagał w parafii drugi duchowny. Według Schultza w listopadzie 1887 roku powstał wikariat w Godętowie, który w 1900 roku stał się drugim probostwem parafii; z dniem 1 kwietnia 1911 roku drugie probostwo zniesiono, a Godętowo wydzielono z parafii jako samodzielną parafię. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Dzięcielcu, po niemiecku Zinzelitz, pastorami byli między innymi: Georg Wilhelm Zahstrau (1744–1756), Michael Magunna (1757–1803), Ernst Lächelin (1803–1809), Johann Heinrich Kolbe (1810–1812), Georg Friedrich Fleischer (1813–1824), Ludwig Goepler (1826–1829), Karl Paul Möhr (1859–1864), Heinrich Bechtold (1864–1867), Friedrich Otto Brinkmann (1867–1873), Albrecht Giese (1873–1874), Moritz Ebeling (1874–1884), Wilhelm Palis (1884–1887), Paul Stellmacher (1888–1897), Aribert Moehr (1898–1904) i Willy Marzahn (od 1904 roku).

Drugimi duchownymi parafii w Dzięcielcu, posługującymi od 1887 roku w Godętowie, byli według Müllera: Otto Büttner (1887–1888), Johannes Domann (1888), Hermann Pieper (1889–1893), Paul Gaedke (1894–1897) i Johannes Kannenberg (1897–1911, od 1900 roku na drugim probostwie).

W 1927 roku pastorem w Dzięcielcu był Erdmann. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1700 dusz. Parafia była wolna od patronatu, a pastorem był od 1 grudnia 1930 roku Fritz Mrotzek. Po drugiej wojnie światowej kościół przejęli katolicy. Po odnowieniu poświęcił go 8 maja 1949 roku ksiądz proboszcz Władysław Żywiński z Rozłazina; dziś jest czynnym kościołem filialnym parafii rozłazińskiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Pod rokiem 1664, w którym — jak podano wyżej — utworzono samodzielną parafię, Müller notuje ugodę, według której kaplicę obsługiwał cztery razy w roku duchowny z Łebuni. 🟡 Drzewiecki i Damalewicz umieszczają kościół w Dzięcielcu przed Reformacją, a Koops, Müller i Schultz uważają to za niepewne.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Dzięcielec”; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 241–244; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 305; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Stettin 1912; Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; Uwe Kerntopf, dzieje parafii ewangelickiej Zinzelitz (za Heinrichem Koopsem, 1967, i Neuendorffem, 1850); Marek Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1069–1070; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069–1070; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 114; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 137, 165.