Dziemiany — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Dziemianach (po niemiecku Dzimianen, po kaszubsku Dzemiónë) znany jest przede wszystkim ze świadectw pisanych. Najstarsze pochodzi z 1890 roku: statystyka Agathona Harnocha wymienia wtedy z nazwy dwa cmentarze parafii lipuskiej — w Lipuszu i w Dziemianach. Roku założenia nie ustalono: Harnoch podaje nazwę, nie datę. Baza polskich cmentarzy notuje nekropolię jako obiekt nieistniejący. Ewidencja konserwatorska wykazuje w Dziemianach cmentarz katolicki na działce numer 22 i nic ponadto. O ewangelickim kościele ani kaplicy we wsi żadne z przejrzanych źródeł nie wspomina.

Dziemiany leżały przed 1920 rokiem w powiecie kościerskim (Kreis Berent) w Prusach Zachodnich; w latach 1939–1945 okupant zniemczył nazwę na Sophienwalde. Wieś była rdzennie kaszubska i katolicka — dziś jest tu parafia rzymskokatolicka świętego Antoniego Padewskiego z kościołem z lat 1922–1923, wpisanym do rejestru zabytków. Królewski folwark Dzimiany wydano w 1774 roku Albrechtowi Meyerowi, który złożył najwyższą ofertę, w dzierżawę wieczystą za 109 talarów 45 groszy rocznego kanonu.

Ludność ewangelicka stanowiła mniejszość: niemieccy koloniści luterańscy, związani między innymi z hutą szkła czynną na początku XIX wieku.

Kolejne spisy podają liczbę ewangelików we wsi. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 41 mieszkańców: 11 luteranów i 30 katolików, z parafią luterańską w Kościerzynie.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Dzimianen 25 budynków mieszkalnych i 271 mieszkańców, w tym 61 ewangelików i 210 katolików. Wymieniał tu osiem gospodarstw chłopskich i dziewięć zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Sommin; katolicy — do parafii w Lipuszu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też szkołę katolicką i karczmę.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 351 mieszkańców, wśród nich 60 ewangelików i 291 katolików. W 1905 roku miejscowość liczyła 439 mieszkańców. W spisie z 1 grudnia 1910 roku było ich 544, z czego 84 osoby podały niemiecki jako mowę ojczystą, a w tej grupie tablica wylicza 77 ewangelików i siedmiu katolików; po kaszubsku mówiło 227 osób, po polsku 220, a trzynaście osób — po niemiecku i w innym języku; wszystkie były katolikami. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 września 1921 roku, przy niemal tej samej liczbie mieszkańców — 534 — odnotował dwóch ewangelików i 531 katolików; narodowość polską podało wtedy 531 osób, niemiecką trzy. W ciągu jedenastu lat między spisami z 1910 i 1921 roku liczba ewangelików spadła z 77 do dwóch.

W statystyce diecezji chełmińskiej z 1928 roku podano, że w obrębie parafii katolickiej w Dziemianach mieszkał wtedy jeden ewangelik na 2545 mieszkańców.

Harnoch pisze, że ewangelicy z Lipusza i okolicy należeli dawniej do Kościerzyny (Berent), a własnego kościoła doczekali się wtedy, gdy zarząd kościerskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa wziął się na początku 1864 roku do dzieła: kamień węgielny położono 8 maja 1864 roku, świątynię poświęcono 8 października tego samego roku, a wieżę 16 maja 1884 roku. W zestawieniu metryk Bära lipuskie księgi ewangelickie zaczynają się w 1863 roku, a kościerskie sięgają 1781 roku.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wskazuje dla Dziemian parafię w Lipuszu, a starsze wskazania prowadzą do Kościerzyny. Parafia lipuska była maleńka: około 1890 roku liczyła 450 dusz, przy dwudziestu sześciu chrztach, jednym ślubie i trzynastu pogrzebach rocznie, a szkoły ewangelickie miała w dwóch miejscach — w Lipuszu i w Dziemianach.

Wzmianki księdza Jakuba Fankidejskiego o kaplicy w Dziemianach dotyczą innej wsi tej samej nazwy: Dziemian w diecezji chełmińskiej, pod Chełmżą. Biskup Leszczyński zapisał tę wieś w 1657 roku nowo założonemu seminarium duchownemu w Chełmnie, a biskup Małachowski oddał w 1676 roku w zarząd sprowadzonym tam księżom misjonarzom. To oni urządzili sobie kaplicę ze starego domu, a później wznieśli nową w pobliżu zabudowań gospodarczych; poświęcił ją w 1695 roku sufragan chełmiński Tomasz Skotnicki. Stara kaplica spłonęła wraz z pobliskimi zabudowaniami w 1741 roku.

Spis z 1921 roku wykazał tamtą wieś w powiecie toruńskim: 287 mieszkańców, wśród nich 248 ewangelików i 38 katolików. Obraz wyznaniowy jest tam odwrotny niż w Dziemianach na Kaszubach.

Karta cmentarza z 15 września 1985 roku ocenia go słowami: „Cmentarz zachowany w złym stanie”. Leżał we wsi przy głównej drodze z Wiela do Kościerzyny, pośród zabudowy mieszkalnej, i zachowały się wtedy na nim cztery mogiły ziemne, jeden nagrobek wolno stojący oraz trzy metalowe ogrodzenia grobów, a najstarszą czytelną datą był rok 1900 na fragmencie zniszczonego nagrobka. Granicę porastały trzy lipy i sześć świerków w dobrym stanie, od północy i południa teren był nieogrodzony.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W źródłach jako parafię ewangelików z Dziemian podaje się w 1820 roku Kościerzynę, w 1869 roku Sommin, a w 1910 roku Lipusz, gdzie kościół poświęcono w 1864 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lipusz (Lippusch) i podaje tu 77 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456–457; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 84, nr 60; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 54; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); spis cmentarzy, polskie-cmentarze.pl; karta cmentarza w Dziemianach, oprac. E. Thrun, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7, pozycja 56; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 88; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.