Dzierzgoń — dawny zbór ewangelicki (1792, nieistniejący)

Murowany zbór ewangelicki w Dzierzgoniu (po niemiecku Christburg) stanął w 1792 roku u zbiegu dzisiejszych ulic Elbląskiej i 3 Maja. Była to czwarta z kolei siedziba tutejszej gminy luterańskiej, która po 1598 roku straciła gotycką farę Trójcy Przenajświętszej: nabożeństwa przeniesiono na ratusz, po jego pożarze postawiono kościół razem z nowym ratuszem, a gdy i ten spłonął w 1730 roku, gmina wzniosła ze składek drewniany dom modlitwy. Rozebrano go w 1789 roku jako grożący zawaleniem.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie także dzieje tej gminy. W budynku wzniesionym po pożarze z 1638 roku razem z ratuszem nabożeństwa odbywały się na górnej kondygnacji. Według Piotra Bireckiego, który opiera się na monografii księdza Alojzego Szorca, ewangelicy modlili się w ratuszu w latach 1604–1626, w czasie pierwszej wojny szwedzkiej przeszli do kościoła parafialnego, potem znów wrócili do ratusza, a gdy ten spłonął — do prywatnych pomieszczeń gospodarza o nazwisku Giołd. Wizytacja z 1647 roku, którą przytacza ksiądz Jan Wiśniewski, zapisała natomiast, że duchowny ewangelicki odprawiał nabożeństwa i udzielał sakramentów w ratuszu aż do pożaru, a potem w domu publicznym zwanym „Giołda”; przed wojną utrzymywał też nauczyciela, kantora, czyli drugiego nauczyciela, i organistę.

Już w 1636 roku nowemu proboszczowi polecono wypędzić z plebanii heretyckiego dzwonnika, a Birecki odnotowuje, że z ograbionego przez Szwedów w 1626 roku Dzierzgonia wywożono nawet rozebrane nagrobki. W 1647 roku proboszcz Martin Makowski pozwał pastora Johanna Wincklera przed sąd wojewodziński w Malborku, zarzucając mu udzielanie sakramentów, chrzty i śluby parafian oraz odbieranie dochodów; końca tej sprawy Goedtke nie zna.

W 1673 roku proboszcz Albrecht Casimir Karwowski pozwał radę przed wojewodę malborskiego Stentzla Dzialinskiego, starostę dzierzgońskiego. Wyrok z 26 sierpnia stanowił, że dzwonu przy nabożeństwie ewangelickim nie wolno używać bez okazania praw do niego, a szpital z mieszkaniami i gruntami trzeba oddać proboszczowi w ciągu trzech dni. Według księdza Jana Wiśniewskiego biskup 1 listopada 1700 roku przypomniał, że innowiercy nie mogą rozpoczynać nabożeństw przed ósmą rano, i zabronił katolikom utrzymywać duchownych luterańskich i ich kantorów; w 1749 roku biskup wizytator ubolewał, że miasto, wydzierżawiając grunty katolikom, żąda od nich udziału w utrzymaniu pastora i nauczyciela luterańskiego, i odstąpił od kary dopiero wtedy, gdy magistrat przyrzekł zaniechać tej praktyki.

Pierwszym duchownym ewangelickim znanym z nazwiska był tu w 1576 roku Michael Roggenbauch; Rhesa wylicza do 1834 roku dwudziestu siedmiu dzierzgońskich duchownych. Na początku XVIII wieku wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, notuje pastora Guttkego, którego imienia nie podaje, zmarłego w 1730 roku, i jego następcę Johanna Ernsta Züllicha, który objął urząd w 1732 roku. W późniejszym rękopisie Goedtke pisze inaczej (s. 181–182): Guttke nie był następcą Matthiasa Eichla w mieście Dzierzgoniu, był pastorem we wsi kościelnej Stary Dzierzgoń (Alt-Christburg) w Prusach brandenburskich i tam zmarł, a po Eichlu objął urząd 1 lutego 1733 roku Johann Ernst Zillich.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 211–212) Zillich zmarł w Dzierzgoniu 2 kwietnia 1763 roku, a 15 sierpnia 1763 roku pastorem został tu Franciszek (lub Jan Fryderyk) Meyer, wcześniej duchowny luterański w Krokowej, który zmarł w Dzierzgoniu 21 sierpnia 1767 roku.

Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku (Heimatbuch, spisana przez dawnych mieszkańców) opisuje, ile kosztowała zgoda na budowę domu modlitwy po pożarze z 1730 roku. Według Wojciecha Zawadzkiego w archiwum parafii świętej Katarzyny zachował się dokument z 1730 roku, w którym biskup chełmiński Feliks Kretkowski zakazał odbudowywać spalony kościół luterański, zanim nie zostanie całkowicie odbudowany kościół katolicki. Biskup chełmiński Tomasz Franciszek Czapski zezwolił na nią 15 listopada 1731 roku dopiero wtedy, gdy rada przyjęła upokarzające warunki: burmistrz, rajcy i ławnicy mieli odtąd przysięgać w kościele katolickim, połowę rady i ławy mieli stanowić katolicy, a ewangelicy musieli utrzymywać farę i katolickiego proboszcza.

W liście z 15 lutego 1732 roku rada pisała do Gdańska, że musi zapłacić farze 2150 talarów, a biskupowi 300, i nie może kontynuować budowy; na pokrycie kosztów zbierano datki w Prusach Zachodnich do 1735 roku, a potem w całych Niemczech aż do 1745 roku — kwestarze doszli przez Stralsund, Hamburg i Hildesheim do Śląska i Wielkopolski, a stamtąd przez Saksonię i Turyngię do Augsburga i Ulm. Dawali między innymi uniwersytet w Wittenberdze, senat Hamburga i liczne cechy, a także wielkopolscy szlachcice i jeden ksiądz katolicki. Heimatbuch podaje dzień poświęcenia tego domu modlitwy — 13 września 1733 roku; według przytoczonego w kronice Piepkorna wykazu pastorów Isaaca Gödtkego pastor Johann Ernst Zillich poświęcił kościół w 15. niedzielę po Trójcy Świętej 1733 roku.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) opisuje poprzednika zboru: po pożarze w 1730 roku pozwolono luteranom postawić dom modlitwy przy murze miejskim — budynek, który Słownik nazywa dwupiętrowym, z salą modlitwy na górze oraz mieszkaniem pastora i szkołą na dole; nie wolno im było używać organów, wieży ani dzwonów, a przy pogrzebach korzystali za opłatą z dzwonów fary. Każdy kolejny duchowny był zarazem rektorem tej szkoły.

W 1789 roku stary zbór się zawalił, a nowy postawiono głównie ze składek.

Wielki pożar miasta Goedtke datuje na 28 kwietnia 1730 roku. Pastor Matthias Eichel stracił w nim cały majątek. Budynek odbudowywano stopniowo, a nabożeństwa odprawiano przy użyciu dzwonu. Johann Ernst Zillich, szwagier Goedtkego, obejmując urząd 1 lutego 1733 roku, zastał kościół niewykończony i bez dachu; budowę przyspieszono tak, że jeszcze w tym samym roku mógł go poświęcić. W Dzierzgoniu opowiadano, że pastor Adam Heidemann miał w noc Bożego Narodzenia 1682 roku potajemnie udzielić ślubu dwojgu znacznym cudzoziemcom, za co spotkały go przykrości, a w 1683 roku musiał odejść.

Nowy zbór zbudowano według planu kościoła ewangelickiego w Nakle, na polecenie kamery kwidzyńskiej; kosztorys sporządził budowniczy krajowy Knüppel, a patronat nad kościołem miała sama gmina. Miał wieżę, rzut 31,55 na 15,95 metra, trzy nawy na drewnianych podporach i organy o szesnastu głosach, a wnętrze wykończono dopiero w latach 1817–1818. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku podaje, że organy zbudował w 1818 roku organmistrz Arendt z Gdańska za 950 talarów i że miały osiemnaście głosów brzmiących. Dzwony były dwa: starszy z 1633 roku, odlany przez Dornmanna, i młodszy z 1794 roku, dzieło Lindemana, zawieszony za pastora Johanna Ephraima Kelcha. Hassenstein podaje też, że wieża miała 35,44 metra wysokości od bruku do górnej krawędzi chorągiewki, a jej kopulasty dach pokryto w 1864 roku na nowo blachą cynkową. Kruchtę od frontu dobudowano w 1886 roku za 2099 marek.

Drewniany ołtarz połączony z amboną przeniesiono do zboru ze starszego kościoła ewangelickiego. Według Hassensteina w 1830 roku pastor Haack prosił o pieniądze na nowy ołtarz i przeniesienie ambony. Minister odmówił, opierając się na opinii Wyższej Deputacji Budowlanej z 1832 roku, którą podpisał także budowniczy Schinkel. Ksiądz Alojzy Szorc w monografii „Dzierzgoń od początku do dni naszych” podaje, że ten starszy kościół powstał w 1737 roku i po pięćdziesięciu dwóch latach sam się zawalił. Kronika Dzierzgonia, spisana przez dawnego mieszkańca Ottona Piepkorna i wydana w 1961 roku, podaje, że zbór stał u stóp Góry Świętej Anny, budowano go dwa lata, król dołożył do budowy 4000 talarów, a poświęcono go w niedzielę Trójcy Świętej 1792 roku; dzwon z 1794 roku, odlany przez Lindemanna w Gdańsku, nosił nazwiska pastora Kelcha i rajcy Schillinga.

W tym samym archiwum są, jak podaje Wojciech Zawadzki, akta procesu, który w latach 1868–1888 toczyły ewangelicka i katolicka rada parafialna o granice Góry Świętej Anny. Felix Hassenstein pisze, że 4000 talarów z 1791 roku były pożyczką, którą rozkaz gabinetowy z 8 kwietnia 1817 roku darował gminie pod warunkiem, że na własny koszt dokończy wnętrze kościoła. Hassenstein podaje też, że kosztorys Knüppla zamknął się kwotą 10 602 talarów i że rejencja w Kwidzynie zatwierdziła go 9 listopada 1790 roku. Kasa kościelna miała do dyspozycji około 1100 talarów, resztę trzeba było zebrać.

Prawnie ciężary budowy spoczywały tylko na pełnoprawnych mieszczanach i budnikach samego miasta, ale chętnie dokładali się także inni mieszczanie, a wsie trzymające się tego kościoła, choć nie łączył ich z nim żaden stosunek prawny, dobrowolnie współdźwigały ciężary budowy: dostarczały i zwoziły materiał budowlany — szczególnie dziedziczny pan sądowy dóbr Lautensee i Teschendorf, hrabia Karl Anton Ferdinand von der Goltz. Pożyczkę z 1791 roku gmina otrzymała z Generalnej Kasy Domen i połączonej z nią kasy następcy tronu, na 4 procent, a zabezpieczyć ją miał wpis na domach mieszczan i budników uprawnionych do patronatu. Część z nich odmówiła zgody na wpis, ale zobowiązały ich do tego wyroki z 1793 i 1794 roku.

Kronika Piepkorna opisuje też wnętrze zboru z 1792 roku: wyższą nawę środkową nakrywało sklepienie kolebkowe, na dachu stała drewniana sygnaturka z baniastym hełmem, srebrny kielich, patena i łyżeczka z filigranowym uchwytem nosiły cechę miejską Elbląga i znak z orłem, a mosiężna misa chrzcielna o późnogotyckim kształcie przedstawiała Zwiastowanie. Wśród sprzętów inwentarz zabytków z 1909 roku odnotował niemiecko-polską księgę perykop z 1750 roku — ślad, że część tutejszej gminy słuchała jeszcze wtedy Ewangelii po polsku.

W tym zborze modliła się ewangelicka większość miasta: 1 grudnia 1885 roku Dzierzgoń liczył 3234 mieszkańców, w tym 2064 ewangelików, a cała parafia — 4240 dusz. Pastor Felix Hassenstein przyszedł do Dzierzgonia w 1886 roku: jak sam podaje w dziejach parafii, od 15 kwietnia zarządzał parafią, 10 listopada wybrano go na pastora, a 3 kwietnia 1887 roku wprowadzono na urząd. Odnowił dach i wnętrze kościoła, założył chór i nabożeństwa dla dzieci, utworzył drugą posadę duchownego i założył nowy cmentarz przy drodze do Stanowa; dzieje gminy wydał — według wykazu literatury w księdze pamiątkowej powiatu — w 1892 roku, a w 1931 roku miasto nadało mu honorowe obywatelstwo. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4300 ewangelików; nie miała patrona, a duszpasterzami byli Felix Hassenstein (od 1887 roku) i Bruno Schirlitz (od 1892 roku).

Parafia miała dwie posady duchownych; gdy w 1913 roku drugi pastor Bruno Schirlitz przeszedł do Lichtfelde, konsystorz podawał, że gmina liczy około 4100 dusz.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Christburg” — zachowały się księgi metrykalne. Max Bär notuje księgi chrztów od 1669 roku, ślubów od 1671 i zgonów od 1733 — wszystkie z przerwą w latach 1764–1767 — a także komunikantów od 1817 i konfirmowanych od 1791. Figurują też w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich, prowadzonym do 1931 roku, jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Zbór spłonął w 1947 roku. Kronika Piepkorna podaje, że oficjalnie ogień zaprószyły bawiące się dzieci, a wśród mieszkańców mówiono, że podpalaczom chodziło o dzwony albo o to, by kościoła nie przejęła parafia katolicka. Dzwon z 1794 roku przetrwał na hamburskim cmentarzu dzwonów i w Niedzielę Umarłych 1951 roku zabrzmiał w nowym kościele we wsi Veenhusen we Fryzji Wschodniej, której gminie go użyczono. W kwietniu 1954 roku w Dzierzgoniu aresztowano pastora Schreyera, który odprawiał nabożeństwa dla pozostałych tu ewangelików, za to, że mówił w czasie nabożeństwa po niemiecku i pozwalał śpiewać niemieckie pieśni; jeszcze w 1953 roku konfirmowano tu około dziesięciorga młodych ewangelików. Pastor Hermann Raabe, który według wykazu duchownych sprawował urząd do 1945 roku, opiekował się rozproszoną po wypędzeniu gminą jeszcze przez lata, aż do śmierci w Bordesholm.

Po pożarze zboru ewangelicy z Dzierzgonia, wśród nich także przybyli tu Polacy, chodzili na nabożeństwa do Altstadt, czyli do Starego Miasta, którego kościół ma w atlasie osobny wpis, a ich pastor mieszkał w Starym Dzierzgoniu; w 1956 roku ruiny zboru rozebrano do fundamentów. Pozostał po zborze fragment kamiennej podmurówki; zachował się natomiast budynek dawnej plebanii ewangelickiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Pożar ratusza Agathon Harnoch datuje na 1638 rok, a przekaz oparty na monografii księdza Alojzego Szorca mówi o pożarze domu gildii w 1635 roku i odbudowie razem z kościołem ewangelickim w 1647. Budowę starszego kościoła Harnoch datuje na 1733 rok, część opisowa kroniki Piepkorna na 13 września 1737 roku (był to piątek), a ksiądz Szorc na 1737 rok. Pożar zboru Piepkorn datuje na maj 1949 roku, atlas za innymi źródłami podaje rok 1947. Stary dom modlitwy według części źródeł rozebrano w 1789 roku jako grożący zawaleniem, według Słownika geograficznego i księdza Szorca sam się zawalił. Kronika Piepkorna pisze o drewnianej sygnaturce na dachu zboru, księga pamiątkowa powiatu i inne źródła — o kościele z wieżą. Kronika Piepkorna (s. 158) podaje, że król dołożył do budowy zboru 4000 talarów; według Felixa Hassensteina (1892, s.

23–24) była to pożyczka, którą gminie później darowano. Pastora Hermanna Raabego kronika Piepkorna zapisuje w innym miejscu jako Rabe i umieszcza tam jego śmierć niemal równocześnie ze śmiercią dziekana Poschmanna, zmarłego w 1947 roku.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Według Słownika geograficznego gminie nie wolno było po pożarze z 1730 roku używać dzwonów, Goedtke (s. 178) pisze zaś o nabożeństwach przy użyciu dzwonu. Księga pastorów notuje Christopha Eichla (1710) i Johanna Weidnera (1694). U Goedtkego (s. 181) jest to Matthias Eichel, przybyły 11 lutego 1711 roku, i Jacob Weidner, powołany 24 października 1694 roku. Księga ma jednak także osobne hasło Matthiasa Eichla, który przybył do Dzierzgonia 5 lutego 1711 roku, i uznaje obu Eichlów za prawdopodobnie jedną osobę; przy Weidnerze zaś notuje, że Quandt nazywa go Jacobem.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4097 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Michael Roggenbauch (1576), Theophil Klein (1597), Benedikt Matthias (1597), Martin Hubnerus (1604), Michael Meltzer (1619–1627), Johann Winkler (1647–1650), Johann Malina (1650), Christoph Metner (1655–1658), Jakob Gehr (1661), Johann Wismarus (1665), Johann Meyer (1683), Johann Weidner (1694), Michael Laurentius (1705), Christoph Eichel (1710), Johann Gottfried Moeller (1768), Johann Ephraim Kelch (1790), Friedrich Wilhelm Ferdinand Leistico (1815), Franz Theodor Leyde (1835–1846), Gustav David Nitze (1847), Felix Viktor Wilhelm Hassenstein (1887–1934), Bruno Leopold Walter (1915), Martin Friczewski (1926), Fritz Leo Moritz (1935), Hermann Raabe (1942).

Bez podanego roku: Bruno Schirlitz.

Felix Hassenstein zamieścił w dziejach parafii z 1892 roku wykaz tutejszych duchownych, doprowadzony do niego samego. Andreas Willenius przybył do Prus jako szwedzki kapelan polowy w czasie pierwszej wojny Szwedów z Polakami; nie wiadomo, kiedy powołano go do Dzierzgonia. Stąd przeszedł do Malborka, gdzie król Gustaw Adolf zamierzał utworzyć konsystorz dla całego województwa malborskiego, z reformowanym burmistrzem Georgiem Hesenem jako prezesem i Willeniusem jako superintendentem. Wojna przeszkodziła wykonaniu tego planu, a Willenius zmarł w Malborku w 1641 roku. Od czasów Martina Rexa, pastora w latach 1669–1673, zachowały się księgi kościelne. Johann Ernst Horn, pastor w latach 1811–1815, odbył w latach 1813–1815 jako kapelan polowy kampanie we Francji. Franz Leyde, pastor w latach 1835–1846, założył w Dzierzgoniu kasę pogrzebową (Sterbekassenverein).

Gustav David Nitze, wprowadzony 7 marca 1847 roku, sprawował urząd dłużej niż wszyscy jego poprzednicy; 1 marca 1872 roku uroczyście obchodzono dwudziestopięciolecie jego pracy, a zmarł w urzędzie 21 kwietnia 1879 roku. Jego następca, Johannes Karl Andreas Sachsze, urodził się 15 czerwca 1841 roku w Gdańsku jako syn pastora z Łęgowa (Löblau); od 1874 roku był pastorem w Lipuszu, a do Dzierzgonia wprowadzono go 11 stycznia 1880 roku. Urzędował tu do 1885 roku.

Hassenstein opisuje też, jak wybierano tu duchownych. Dopóki gmina miejska i miejska gmina ewangelicka w zasadzie się pokrywały, duchownego powoływali zapewne „burmistrz i rada, sąd i trzeci stan”. Później postępowano bez żadnej reguły: Horna wybrali sami pełnoprawni mieszczanie i budnicy (Großbürger und Büdner), Leistico został ustanowiony przez magistrat na wniosek mieszczan, bez osobnego wyboru, a przy wyborze Haacka i Leydego dopuszczono deputowanych wsi. Samego Hassensteina i jego poprzednika wybrano według statutu lokalnego z 23 lutego 1858 roku: połączone ciała gminy przedstawiły każdego z nich wraz z dwoma innymi kandydatami, a wybierali uprawnieni do głosowania członkowie gminy.

Według Hassensteina parafia obejmowała wtedy około 10 754 hektarów i liczyła 3969 dusz — 2016 w mieście i 1953 na wsi. Oprócz katolików i ewangelików naliczono w 1890 roku 11 „innych chrześcijan”: zapewne kilku reformowanych, należących do Kościoła krajowego, a poza tym mennonitów i baptystów. Baptyści prowadzili tu trzydzieści, czterdzieści lat wcześniej ożywioną działalność i pozyskali kilku konwertytów. W kronice miasta z 1920 roku Hassenstein dodaje, że w 1890 roku, z inicjatywy członków z miasta, połączone ciała gminy ewangelickiej uznały za konieczne wprowadzenie nabożeństw poza miastem i ustanowienie drugiego duchownego.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Kiszpork”; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 507–508; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; A. Szorc, „Dzierzgoń od początku do dni naszych” (za: forum marienburg.pl, wątek „Dzierzgoń — kościół i plebania ewangelicka”, 2009); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 222–224; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 154; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 10; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 146, 158, 164–165, 207–208, 211, 214, 250, 253; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 72; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 145–147; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 9; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 430–431, 523, 562; t. 7, s. 1942; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 177–178, 181–182; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde zu Christburg”, Christburg 1892, s. 23–24, 37, 39, 42–45, 49–51; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 13; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 62–63; W. Zawadzki, „Archiwum parafii św. Katarzyny w Dzierzgoniu”, „Studia Elbląskie” XIII, 2012, s. 31, 41; Felix Hassenstein, „Chronik der Stadt Christburg”, Christburg 1920, s. 24; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 211–212.