Dzierzgoń — cmentarz luterański przy ulicy Wojska Polskiego

Cmentarz luterański przy ulicy Wojska Polskiego w Dzierzgoniu, po niemiecku Christburg, figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-1248 z 17 sierpnia 1988 roku, z datowaniem na koniec XVIII wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia ten cmentarz pod pozycją 50 arkusza gminy Dzierzgoń. Karta cmentarza z maja 1985 roku ocenia stan cmentarza słowami: „nagrobki w większości usunięte, pozostałe uszkodzone”.

Zachowało się wtedy trzynaście nagrobków wolnostojących, z których najstarszy pochodził z 1789 roku, a teren o powierzchni 0,21 hektara, leżący na wschodnim skraju miasta przy gazowni miejskiej, był ogrodzony i porządkowany. Ze starodrzewu rosło tam osiem lip o pniach grubości od sześćdziesięciu do dziewięćdziesięciu centymetrów, trzy jesiony, świerk i wierzba.

W ewidencjach zabytków Dzierzgonia figurują cztery zapisy cmentarzy ewangelickich. Dwa leżą przy ulicy Słowackiego i ewidencja wojewódzka notuje je pod pozycjami 35 i 36; trzeci, dawny, przy ulicy Pogodnej, zna ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa, datując go — tak samo jak ten przy Wojska Polskiego — na koniec XVIII wieku. W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, czy zapisy przy ulicach Pogodnej i Wojska Polskiego dotyczą tego samego cmentarza. Osobno, przy szosie do Tywęz, leży cmentarz żydowski z około 1800 roku, chroniony pod numerem A-1246.

Wspólnota ewangelicko-luterańska powstała w mieście, jak zapisał Ludwig Rhesa, wkrótce po Reformacji. Pierwszym duchownym znanym z nazwiska był Michael Roggenbauch, powołany w 1576 roku. Rhesa zaznacza przy tym, że zapewne pracował tu przed nim inny duchowny, którego nazwisko pozostaje nieznane. Od 1597 roku obok proboszcza urzędował diakon — pierwszym był Theophilus Klein, który w 1611 roku przeszedł na probostwo w Lichnowach. Do 1834 roku Rhesa wylicza dwudziestu siedmiu tutejszych duchownych. Pod miastem, we wsi Jordanki (po niemiecku Jordanken), stał niegdyś kościół reformowany; polski szlachcic Waldowski kazał go rozebrać, a z pozyskanego materiału wznieść na przedmieściu klasztor franciszkanów. Ewangelickie księgi metrykalne miasta zaczynają się chrztami od 1669 roku, ślubami od 1671 i zgonami od 1733; konfirmacje zapisywano od 1791, a wykaz komunikantów prowadzono od 1817 roku.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Dzierzgoniu 3234 mieszkańców: 2064 ewangelików, 941 katolików, 224 Żydów i pięć osób należących do innych Kościołów chrześcijańskich. Agathon Harnoch naliczył w parafii ewangelickiej 4240 dusz, a rocznie 161 chrztów, 36 ślubów i 1751 komunikantów; kościół miał dwa dzwony i organy o szesnastu głosach.

Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961), posługując się przedwojennymi nazwami ulic, wymienia kilka ewangelickich cmentarzy miasta. Stary cmentarz ewangelicki leżał na rogu Saalfelder Straße; cmentarz przy tej ulicy przyjął ostatnie pochówki z domu starców, a w 1958 roku był pastwiskiem dla krów i kóz. Przy drodze do Stanowa (Stanauer Straße) leżały, rozdzielone dwiema posesjami, ewangelicki „Bergfriedhof” i „nowy” cmentarz ewangelicki, który założył długoletni pastor Felix Hassenstein; na cmentarzu ewangelickim przy tej drodze kronika lokuje też pradziejowe cmentarzysko. Urnę Hassensteina złożono w 1934 roku na cmentarzu ewangelickim przy szosie do Prakwic (Prökelwitzer Chaussee), w pobliżu grobu burmistrza Lossego. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku pisze, że stary cmentarz przy drodze do Prakwic był własnością kościelną, a czasu jego nabycia nie znano.

Stał na nim nagrobek pastora Möllera i pomnik pastora Nitzego, wzniesiony ze składek parafian. W 1945 roku, w pierwszych miesiącach po zajęciu miasta przez wojska radzieckie, groby na cmentarzu ewangelickim rozkopywano i bezczeszczono, dopóki katolicki dziekan Poschmann nie zaprotestował u komendantury. W 1958 roku zaniedbany nowy cmentarz przy drodze do Stanowa miał zostać powiększony o przyległe pola kościelne, poświęcony na nowo i przejęty przez parafię katolicką. W źródłach nie znaleziono utożsamienia przedwojennych ulic z dzisiejszymi; kronika nie mówi, który z dzisiejszych cmentarzy odpowiada któremu z tych opisów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4097 dusz.

Źródła: Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, hasło Dzierzgoń; wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Dzierzgoń (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 35, 36, 50 i 65; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat sztumski, s. 68–69, pozycja 1; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 507; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 222–224; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 154; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło Jordanki; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 29, 164–165, 203, 211, 257–258; karta cmentarza w Dzierzgoniu, oprac. J. Gzowski, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892.