Dzierzgoń — cmentarz ewangelicki

Przy ulicy Słowackiego w Dzierzgoniu, po niemiecku Christburg, leżą dwa sąsiadujące cmentarze ewangelickie, ujęte w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycjami 35 i 36 arkusza z 29 sierpnia 2026 roku (druga połowa i koniec XIX wieku). Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń odnotowuje je zbiorczo jako dwa cmentarze ewangelickie przy ulicy Słowackiego. Ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi w tym rejonie dwa cmentarze ewangelickie: jeden przy ulicy Słowackiego, datowany na 1900 rok, i drugi, sąsiedni, dawny, przy ulicy Pogodnej, datowany na koniec XVIII wieku. Osobno, przy ulicy Wojska Polskiego, ewidencja prowadzi cmentarz luterański wpisany do rejestru zabytków; opisano go pod własnym hasłem.

Pierwszym duchownym ewangelickim znanym z nazwiska był w Dzierzgoniu Michael Roggenbauch, powołany w 1576 roku. Ludwig Rhesa zaznacza, że przed nim zapewne pracował tu inny, nieznany z nazwiska duchowny, i wylicza do 1834 roku dwudziestu siedmiu tutejszych duchownych.

Kościół ewangelicki, murowany i z wieżą, wzniesiono w 1792 roku; był pod patronatem gminy, miał dwa dzwony i organy o 16 głosach. Parafia ewangelicka miała siedzibę w mieście. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Dzierzgoniu 3234 mieszkańców: ewangelików było 2064, katolików 941, Żydów 224, a pięcioro mieszkańców należało do innych Kościołów chrześcijańskich. Agathon Harnoch naliczył w parafii ewangelickiej 4240 dusz, a jako miejscowości szkolne wymienił samo miasto, Neuhof, Bągart i Litewki, do których szkół należało ponad dwadzieścia okolicznych wsi, między innymi Ankamaty i Minięta. Harnoch notuje przy parafii rocznie 161 chrztów, 36 ślubów, 1751 komunikantów i 126 pogrzebów. Ewangelickie księgi metrykalne miasta zaczynają się w 1669 roku.

Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961), posługując się przedwojennymi nazwami ulic, wymienia kilka ewangelickich cmentarzy miasta. Stary cmentarz ewangelicki leżał na rogu Saalfelder Straße; cmentarz przy tej ulicy przyjął ostatnie pochówki z domu starców, a w 1958 roku był pastwiskiem dla krów i kóz. Przy drodze do Stanowa (Stanauer Straße) leżały, rozdzielone dwiema posesjami, ewangelicki „Bergfriedhof” i „nowy” cmentarz ewangelicki, który założył długoletni pastor Felix Hassenstein; na cmentarzu ewangelickim przy tej drodze kronika lokuje też pradziejowe cmentarzysko. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku podaje, że „Bergkirchhof” przy końcu Stanauer Straße kupiono częściowo w 1831 roku za 50 talarów, a częściowo w 1849 roku za 100 talarów. Stojący na nim dom przedpogrzebowy zbudowano w 1864 roku za 590 talarów.

Urnę Hassensteina złożono w 1934 roku na cmentarzu ewangelickim przy szosie do Prakwic (Prökelwitzer Chaussee), w pobliżu grobu burmistrza Lossego. W 1945 roku, w pierwszych miesiącach po zajęciu miasta przez wojska radzieckie, groby na cmentarzu ewangelickim rozkopywano i bezczeszczono, dopóki katolicki dziekan Poschmann nie zaprotestował u komendantury, a w 1958 roku zaniedbany nowy cmentarz przy drodze do Stanowa miał zostać powiększony o przyległe pola kościelne, poświęcony na nowo i przejęty przez parafię katolicką. Felix Hassenstein podaje, że pod nowy cmentarz przy Stanauer Kiesweg kupiono w 1887 roku za 5000 marek grunt o powierzchni 2 ha 12 a 53 m². Jego przednią połowę urządzono jako cmentarz i poświęcono 9 sierpnia 1889 roku.

W źródłach nie znaleziono utożsamienia przedwojennych ulic z dzisiejszymi; kronika nie mówi, który z dzisiejszych cmentarzy odpowiada któremu z tych opisów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4097 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Christburg, s. 507–508; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 154; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 222–224; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 29, 164–165, 203, 211, 257–258; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892.