Dzierzgoń — kościół Trójcy Przenajświętszej i św. Katarzyny (Christburg)

Dzierzgoń (po niemiecku Christburg) wziął nazwę od zamku krzyżackiego. Starą warownię, postawioną na miejscu pogańskiego grodu zdobytego w 1234 roku, zakon porzucił pod naporem napadów pruskich i w 1248 roku wzniósł o milę dalej nową; przy niej w 1267 roku założono miasto nad rzeką Dzierzgonią. W układzie, jaki Prusowie zawarli w 1249 roku z legatem papieskim Jakubem, Pomezanie zobowiązali się zbudować w Nowym Dzierzgoniu kościół.

Tutejsi ewangelicy jeździli z początku do Starego Dzierzgonia, w luterańskich Prusach Książęcych po drugiej stronie granicy, by przystąpić do Komunii. Po sekularyzacji Prus w 1525 roku Achacy Cema (von Zehmen), wojewoda malborski, dostał dziedzicznie od Zygmunta Starego starostwo dzierzgońskie i to on wyjednał ewangelikom objęcie gotyckiej fary Trójcy Przenajświętszej, a potem list łaski u Zygmunta Augusta. Felix Hassenstein podaje, że dobra i kościoły katolickie zajął w 1567 roku starosta Krzysztof Cema (Christoph von Zehmen) i że od tego czasu gmina ewangelicka używała fary świętej Katarzyny.

Według Bernharda Schmida pierwszy duchowny ewangelicki, nazwiskiem Tetzmann, kazał w 1567 roku zniszczyć ołtarz główny. Ocalały z niego dwie czternastowieczne figury: Marii, wysokości 1,16 metra, i świętego męża, wysokości 1,215 metra, trzymającego w prawej ręce model kościoła. Przetrwały w zborze ewangelickim, do którego je zabrano; tam znalazł je przed pierwszą wojną światową inwentaryzator zabytków.

Gmina ewangelicka utraciła farę w 1595 roku. Na sejmie krakowskim w 1595 roku farę przyznano z powrotem katolikom, a 26 maja 1598 roku potwierdził to osobiście w Malborku Zygmunt III.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Dzierzgonia. Proces o farę wytoczył miastu przed sądem królewskim proboszcz Thomas Lange. Domagał się kościoła ze sprzętem, a także dochodów, gruntów i szkoły, i w czasie sejmu krakowskiego w 1595 roku przyznano mu to wszystko. Miasto oddało farę dopiero 27 lipca 1598 roku: klucze, cały sprzęt kościelny i pisemny spis dochodów przekazano w obecności posła ziemskiego i dwóch szlachciców, z wyraźnym zastrzeżeniem prawa do odzyskania kościoła. Proboszcz zgłosił potem dalsze roszczenia i znów pozwał miasto przed sąd asesorski.

Inwentarz archiwum parafii katolickiej, ogłoszony przez Wojciecha Zawadzkiego, notuje z 1600 roku dokument, w którym komisarze królewscy Jan Plemięcki i Jakub Baliński rozpatrują na zamku w Dzierzgoniu zarzuty ówczesnego proboszcza — inwentarz nazywa go Jakubem Eichholzem — przeciw radzie i społeczności miasta o rozproszenie paramentów kościelnych i funduszy. Miasto odwołało się w 1600 roku do dworu, a jeszcze w 1604 roku odbyła się nowa komisja, po czym sprawa ucichła.

Spis duchownych ułożony przez Goedtkego podaje, że w 1597 roku urząd objęli pastor Benedictus Matthias i diakon Theophilus Klein. W tym samym spisie zapisano, że pod miastem, we wsi Jordanki (po niemiecku Jordanken), stał niegdyś kościół reformowany, a polski szlachcic Waldowski kazał go rozebrać i z uzyskanego materiału wznieść klasztor franciszkanów na przedmieściu.

Ewangelicy przenieśli nabożeństwo do ratusza; kiedy ten spłonął w 1638 roku, gmina kupiła pogorzelisko po sali tanecznej i postawiła na nim kościół razem z ratuszem. Pastor Johann Winkler, urzędujący w latach 1647–1650, prosił gdańskich ewangelików o pomoc po pożarze, który strawił większą część miasta i cały jego dobytek — list nie ma daty i nie wskazuje, o który pożar chodzi. 19 października 1663 roku pastor Jacob Gehr skarżył się gdańskiemu Ministerium, że burmistrz David Reißner wstrzymuje mu pensję i go prześladuje.

W 1730 roku spłonęły i te budynki. Felix Hassenstein w kronice miasta z 1920 roku dodaje, że w tym pożarze spłonęła także katolicka fara. Ze składek wzniesiono w 1733 roku dom modlitwy w szachulcu, z mieszkaniem duchownego i szkołą na dole; rozebrano go w 1789 roku jako grożący zawaleniem. Według Felixa Hassensteina zgodę na budowę dał w 1731 roku biskup chełmiński Tomasz Franciszek Czapski. Postawił warunek, że kościół nie będzie miał wieży, by nie wyglądał jak fara.

W 1792 roku stanął murowany zbór z wieżą, pod patronatem samej gminy, z dwoma dzwonami i organami o szesnastu głosach — budowla odrębna od fary, opisana osobno.

W wielkim pożarze miasta w 1638 roku spłonęły fara, plebania i inne domy kościelne. Przepadły wtedy także księgi miejskie i kościelne, i tym Goedtke tłumaczy brak wiadomości o dawniejszych sprawach kościelnych Dzierzgonia. O odbudowę fary i plebanii proboszcz Martin Makowski zawarł z miastem ugodę, zatwierdzoną przez sąd grodzki i biskupa chełmińskiego, pod karą 5000 guldenów. Ponieważ nie wykonano jej w całości, 20 października 1644 roku pozwał miasto, a sprawa trafiła do Trybunału Koronnego. Jej wyniku Goedtke nie zna. Felix Hassenstein podaje, że miasto zakończyło spór ugodą z 22 stycznia 1647 roku: obiecało płacić proboszczowi katolickiemu 400 florenów rocznie, jeśli nie będzie się naruszać jego prawa do wyznawania religii protestanckiej.

Ten sam inwentarz notuje umowę, którą proboszcz Makowski zawarł 27 czerwca 1651 roku z mieszkańcami obu przedmieść przyzamkowych, luteranami i katolikami, w sprawie świadczeń na rzecz parafii katolickiej; w 1665 roku znowelizował ją jego następca, proboszcz Wawrzyniec Chełstowski.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Christburg” — zachowały się księgi metrykalne. Max Bär notuje chrzty od 1669 roku, śluby od 1671, zgony od 1733, wszystkie z przerwą w latach 1764–1767, wykaz komunikantów od 1817 i księgi konfirmacji od 1791 roku. Duplikaty sądu w Malborku obejmują lata 1815–1874. Księgi figurują też w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich, prowadzonym do 1931 roku, jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

W czasie wydania tomu II Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (1881) Dzierzgoń liczył 1974 ewangelików i 977 katolików. Kiedy 1 grudnia 1885 roku spisywano ludność, w Dzierzgoniu żyły 3234 osoby — 1524 mężczyzn i 1710 kobiet — w 293 domach i 789 gospodarstwach domowych. Ewangelicy, których było 2064, przeważali ponad dwukrotnie nad 941 katolikami; 224 mieszkańców było wyznania mojżeszowego, pięć osób należało do innych Kościołów chrześcijańskich. Ewangelicy modlili się wtedy w zborze z 1792 roku. Cała parafia ewangelicka liczyła 4240 dusz, nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a Agathon Harnoch notuje w niej rocznie 161 chrztów, 80 konfirmacji, 36 ślubów, 1751 komunikantów i 126 pogrzebów; według niego duchownych ewangelickich wymieniano tu od 1575 roku. Szkoły parafialne prowadzono w Dzierzgoniu, Neuhofie, Baumgarcie i Litewkach (po niemiecku Litefken).

Felix Hassenstein pisze, że grunt pod kaplicę w Baumgarcie dostano w darze, lecz plany budowy przedstawiono dopiero w 1914 roku, a do 1920 roku kaplicy nie zbudowano. Przy dwóch kościołach katolickich leżących w obrębie tej parafii — w Dzierzgoniu i we wsi zapisanej przez Harnocha jako Baumgart — mieszkało wtedy około 3900 katolików.

W lipcu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 11, s. 84), że pastor Sachsze w Dzierzgoniu został decyzją władzy dyscyplinarnej złożony z urzędu i uznany za pozbawionego praw stanu duchownego. W tym samym numerze ogłoszono, że probostwo, pod patronatem prywatnym, jest wolne: dawało około 4072 marek dochodu oprócz mieszkania, parafia liczyła około 4460 dusz i miała cztery szkoły z dziewięcioma nauczycielami, a proboszcza miała wybrać gmina spośród trzech kandydatów zaproponowanych przez radę parafialną, zgodnie ze statutem z 1857 roku.

Gotycka fara pozostała katolicka i po 1945 roku, gdy miasto wróciło do Polski; nosi dziś wezwanie Trójcy Przenajświętszej i świętej Katarzyny, a wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego prowadzi ją krócej, jako czternastowieczny kościół parafialny pod wezwaniem świętej Katarzyny, wpisany 18 grudnia 1956 roku pod numerem A-66.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) pierwszy pastor luterański w Dzierzgoniu, Tetzman, przysłany był w 1546 roku, za starosty Achacego Cemy, ale w tym czasie tutejsi luteranie chodzili jeszcze na nabożeństwa do swojego kościoła w Starym Dzierzgoniu. Wykaz duchownych pruskich notuje, że w Dzierzgoniu wspólnota ewangelicko-luterańska powstała wkrótce po Reformacji, a pierwszym pastorem, którego zna z nazwiska, był Michael Roggenbauch, powołany w 1576 roku i zmarły tu w 1597; autor dodaje, że przed nim prawdopodobnie był jeszcze duchowny, którego imienia nie zapisano.

Pastor Johann Winkler urzędował według jednego zapisu w latach 1647–1650; wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, podaje, że Winkler objął urząd w 1645 roku, po odejściu Georga Creuseliusa, i zmarł w 1650.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Inne źródła podają, że gmina utraciła farę w 1595 roku, a 26 maja 1598 roku Zygmunt III potwierdził to osobiście w Malborku. U Goedtkego (s. 175–176) w 1595 roku zapadł wyrok, 26 maja 1598 roku król przybył do Malborka, 15 czerwca tego roku odebrano farę miastu, a 27 lipca oddano ją proboszczowi. Inne źródła piszą też, że po pożarze z 1638 roku gmina kupiła pogorzelisko po sali tanecznej. Goedtke (s. 178) o kupnie nie wspomina i pisze o zabudowaniu pogorzeliska po domu strzeleckim, z którego strzelano do tarczy i w którym urządzano wesela i publiczne uczty.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4097 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Michael Roggenbauch (1576), Theophil Klein (1597), Benedikt Matthias (1597), Martin Hubnerus (1604), Michael Meltzer (1619–1627), Johann Winkler (1647–1650), Johann Malina (1650), Christoph Metner (1655–1658), Jakob Gehr (1661), Johann Wismarus (1665), Johann Meyer (1683), Johann Weidner (1694), Michael Laurentius (1705), Christoph Eichel (1710), Johann Gottfried Moeller (1768), Johann Ephraim Kelch (1790), Friedrich Wilhelm Ferdinand Leistico (1815), Franz Theodor Leyde (1835–1846), Gustav David Nitze (1847), Felix Viktor Wilhelm Hassenstein (1887–1934), Bruno Leopold Walter (1915), Martin Friczewski (1926), Fritz Leo Moritz (1935), Hermann Raabe (1942).

Bez podanego roku: Bruno Schirlitz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Kiszpork”; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 507–508; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Historia Dzierzgonia oraz Kościół Trójcy Przenajświętszej w Dzierzgoniu — Wikipedia; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 222–224; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 154; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło Jordanki, i t. V, hasło Litewki; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 491; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 8; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 430, 523, 562; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 175–176, 178; Felix Hassenstein, „Chronik der Stadt Christburg”, Christburg 1920; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); W. Zawadzki, „Archiwum parafii św. Katarzyny w Dzierzgoniu”, „Studia Elbląskie” XIII, 2012, s. 29.