Dźwierzno (Darzno) — kościół ewangelicki (niezachowany)

Dźwierzno, w dawniejszej polszczyźnie Darzno, a po niemiecku Darsen, leżało tuż przy granicy Rzeczypospolitej z Pomorzem. Dziś jest osadą liczącą kilku mieszkańców; w jej środku stoi przydrożny krzyż katolicki, a po dawnych świątyniach nie pozostał żaden widoczny ślad. Daty i okoliczności rozebrania albo zniszczenia kościoła nie znaleziono w źródłach; nie wiadomo też, w którym miejscu osady stał.

Benedykt Reszka pisze, że tutejszy kościół parafialny przeszedł we władanie ewangelików na początku XVII wieku. Panske wymienia Darzno wśród miejscowości, w których zbory luterańskie powstawały na dobrach okolicznej szlachty za starostów Latalskich; dat ich powstania nie podaje. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył tutejszy kościół do nowo utworzonego dekanatu w Czarnem, liczącego wówczas dziewiętnaście świątyń, ale — inaczej niż pozostałe drobne kościoły — nie oddał go pod opiekę sąsiedniego proboszcza. Ksiądz Jakub Fankidejski wnosił stąd, że był wtedy mocno w rękach innowierców. W wizytacji oficjała Trebnica z 1653 roku zapisano, że zbór luterański istniał wtenczas w Darznie bezprawnie.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Dźwierzno należało do Kasimira Wilhelma i Karla Bernharda von Münchowów, od 1755 roku do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, potem do jego córki Sabine Elisabeth, zamężnej za Karlem Gustavem Więckowskim, a następnie do dzieci siostry Georga Ludwiga, Anny Eleonory Malczyckiej. W wykazie wasali z 1774 roku w Dźwierznie mieszkał 52-letni Więckowski, podpułkownik polski.

W 1767 roku staraniem pastora Reinholda Rungego ze Świeszyna oddano miejscowym ewangelikom nowy kościół, a wieś stała się ośrodkiem rozległej parafii obejmującej Bielsko, Płocicz, Koczałę i Pietrzykowo — parafii kierowanej zza granicy Rzeczypospolitej. Kościół w Pietrzykowie był filią tej parafii od 1617 roku. Luteranie z Koczały trzymali się Darzna od czasów Reformacji; we własnej wsi nie przekraczali piątej części mieszkańców. Duchownych miało Dźwierzno wspólnych ze Świeszynem, a z czasem i z Pietrzykowem; Runge stał na czele tej wspólnoty w latach 1755–1772.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 209) zbór w Dźwierznie obsługiwali duchowni ewangeliccy z Grabowa, a po upadku tamtejszego zboru — pastorzy ze Świeszyna i Pietrzykowa. Chrystian Wilhelm Zoebe objął w 1709 roku zbór w Świeszynie wraz z filiami w Pietrzykowie i Dźwierznie i zmarł 8 lutego 1752 roku (s. 214). Upadek zboru w Grabowie autor datuje jednak na 1721 rok (s. 209). Ten sam autor podaje, że Reinhard Runge został 24 listopada 1752 roku ordynowany do Świeszyna, Pietrzykowa i Dźwierzna i zmarł w grudniu 1778 roku w Świeszynie.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Darsen 15 domów mieszkalnych i 152 mieszkańców, w tym 139 ewangelików i 13 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W 1868 roku pastor Elias Liebenow, objąwszy probostwo w Świeszynie, doprowadził do przyłączenia kościoła pietrzykowskiego do swojej parafii. W 1885 roku powstała samodzielna parafia Pietrzykowo–Borowy Młyn. Spis z tego samego roku zastał w gminie wiejskiej Dźwierzno siedemdziesięciu pięciu mieszkańców w dziewięciu domach — wszystkich bez wyjątku ewangelików; w osobno liczonym obwodzie dworskim tej samej nazwy mieszkało sześćdziesiąt siedem osób, w tym sześćdziesięciu sześciu ewangelików i jeden katolik. Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w Świeszynie, leżącej w prowincji Pomorze; katolików liczono do Koczały.

Inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku wymienia w Darsen, na liście dwudziestu jeden kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego, świątynię drewnianą z 1869 roku — następczynię kościoła z 1767 roku. Gdy na początku XX wieku ewangelicy z Koczały utworzyli własną parafię i w 1909 roku poświęcili nowy kościół, świątynia w Darznie została jej kościołem filialnym.

W 1925 roku parafia wraz z tą filią liczyła około tysiąca pięćdziesięciu ewangelików. W 1944 roku ewangelicy stanowili dziewięćdziesiąt dwa procent mieszkańców.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dwa dzwony żeliwne odlane w 1824 roku w Królewskiej Odlewni w Berlinie, dar króla Fryderyka Wilhelma III.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Darsen” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1751–1800. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Dźwierzno w gminie Chełmża w powiecie toruńskim i Darzyn (po niemiecku Darschin) w powiecie słupskim to inne miejscowości o podobnie zapisywanych nazwach.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Christian Wilhelm Zöbe (do 1752), Johann Christian Wilhelm Wittke (1787), Carl Friedrich Wilhelm Lüdicke (1828), Hermann August Johannes Schmökel (1899).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Koczała (Flötenstein) i podaje tu 67 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, hasło „Darzno, niem. Darsen” oraz hasło Czarne (skład dekanatu czarnieńskiego z 1617 roku); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, rozdział o kościołach dekanatu czarnieńskiego; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen… 1885, powiat człuchowski, s. 158 i 159, pozycja 17, oraz s. 162 i 163, pozycja 90; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 24–25 i 124–126; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten…”, Königsberg 1834, s. 23, i A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych…”, s. 209; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 121; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1266 (s. 110); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 4, s. 1111; t. 6, s. 1605; t. 7, s. 2003, 2057; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 209, 214.