Elbląg — kaplica cmentarna św. Anny (ul. Traugutta 15)

Kaplica świętej Anny stoi w elbląskim Parku Traugutta, przy ulicy Traugutta 15. Zbudowano ją w 1902 roku jako kaplicę cmentarną ewangelickiej parafii świętej Anny, na jej cmentarzu, który otaczał kościół parafialny. Z całego tego zespołu przetrwała tylko ona: kościół świętej Anny, poważnie uszkodzony w 1945 roku, rozebrano w latach pięćdziesiątych, a cmentarz zniwelowano i urządzono na jego miejscu park. Kaplica jest wpisana do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego pod numerem 205/91, decyzją z 9 grudnia 1991 roku. W latach trzydziestych XX wieku parafia świętej Anny stała się według Bartosza Skopa polem walki dwóch stronnictw: drugi proboszcz Georg Lindner gorąco popierał narodowosocjalistyczny ruch Niemieckich Chrześcijan (Deutsche Christen), a pierwszy proboszcz Richard Vierzig reprezentował przeciwny nazistom Kościół Wyznający.

Zdominowana przez Niemieckich Chrześcijan rada gminy wystąpiła 10 czerwca 1938 roku przeciw swojemu proboszczowi i odrzuciła zmianę granic parafii, której chciała sąsiednia parafia Trzech Króli, by utworzyć ośrodek duszpasterski na Przedmieściu Dwór Szpitalny, a którą Vierzig z zastrzeżeniami poparł.

Według Roberta Ziemiańskiego proboszcz parafii świętej Anny, pastor August Oswald Westren-Doll, pozostał w 1945 roku w mieście i po zniszczeniu kościoła urządził dwie kaplice: w plebanii i w kaplicy cmentarnej — autor nie podaje, o którą kaplicę chodzi. Według Andrzeja Bohdana Krupy do ewangelickiej parafii świętej Anny należała przed wojną także kaplica na cmentarzu przy dzisiejszej ulicy Agrykola. W każdą niedzielę odprawiał w nich nabożeństwa i przygotowywał młodzież do konfirmacji, której udzielił 20 maja 1945 roku. W połowie czerwca 1946 roku otrzymał nakaz opuszczenia Elbląga i wyjechał przez Gdańsk do Niemiec; mieszkało wtedy w mieście 176 ewangelików polskich i 2500 niemieckich.

Spis osób pochowanych przez pastora Westren-Dolla (w spisie: Westrén-Doll), przechowywany w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie (EZA, sygn. O 5997 B, Archion 19064, skany 10–11, 17–18 i 90), liczy 1036 numerów i zaczyna się od pogrzebu z 28 stycznia 1945 roku. Zapiski prowadzono w zwykłych zeszytach, bo księga zmarłych parafii świętej Anny spłonęła w czasie ostrzału. Ostatni pogrzeb w Elblągu, pod numerem 1035, odbył się 12 lipca 1946 roku na cmentarzu Mariackim; numer 1036 to pogrzeb z 29 lipca 1946 roku w Szczecinie-Golęcinie (Stettin-Frauendorf).

Spis wymienia kilka pochówków zbiorowych: 23 lutego 1945 roku pochowano siedem osób w ogrodzie domu parafialnego świętej Anny i pięć w ogrodzie Hartkopfa (w spisie: „im Hartkopfschen Garten”), 6 marca osiem osób w jednym grobie na starym cmentarzu świętej Anny, 7 marca 79 osób w czterech grobach na cmentarzu Mariackim, a 27 marca 23 osoby w ogrodzie przy Sonnenstraße 31. W nocie końcowej, datowanej w Mengershausen 7 marca 1951 roku, Westrén-Doll zapisał, że 14 lipca 1946 roku wysiedlono go z Elbląga wraz z ludnością niemiecką oraz że rodzice 175 dzieci ochrzczonych w tym czasie otrzymali świadectwa chrztu, a 150 konfirmowanych dzieci — świadectwa konfirmacji.

Po drugiej wojnie światowej ewangelicy korzystali z kaplicy krótko, potem przejął ją Kościół rzymskokatolicki. W 1992 roku oddał ją wiernym Kościoła greckokatolickiego i była cerkwią pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela; grekokatolicy odprawiali w niej nabożeństwa do 2021 roku. Wtedy kaplicę zwrócono ewangelikom.

18 czerwca 2022 roku biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego Jerzy Samiec razem z biskupem diecezji pomorsko-wielkopolskiej Marcinem Hintzem poświęcili ją na nowo — z dawnym wezwaniem świętej Anny — wraz z ołtarzem i amboną. Nabożeństwo miało charakter ekumeniczny: byli na nim między innymi biskup elbląski Jacek Jezierski i proboszcz parafii greckokatolickiej, poprzedni gospodarz kaplicy. Dziś jest to miejsce modlitwy parafii ewangelicko-augsburskiej w Elblągu, kontynuatorki dawnej parafii świętej Anny.

Według Roberta Ziemiańskiego w 1950 roku gdański pastor Dietz zaczął starać się o utworzenie w Elblągu ewangelickiej placówki duszpasterskiej. Urządzono ją w poewangelickim budynku przy dzisiejszej ulicy Kosynierów Gdyńskich, który przed końcem wojny służył miejscowej parafii ewangelickiej jako budynek mieszkalny; najwcześniejsza wiadomość o ewangelickiej kaplicy i kancelarii w tym domu pochodzi z marca 1951 roku. Na początku lat siedemdziesiątych władze uznały tę kaplicę za wspólną własność Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego i Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego (s. 195). Wykaz dołączony do uchwały nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku wymienia w Elblągu kaplicę przy ulicy Kosynierów Gdyńskich 25, którą tą uchwałą przekazano nieodpłatnie na własność osób prawnych kościołów lub związków wyznaniowych; wykaz nie wskazuje odbiorcy (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 25).

Pod tym adresem mieści się dziś siedziba Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Elblągu; od stycznia do marca nabożeństwa odprawia się w starej kaplicy w domu parafialnym, a w pozostałej części roku w kaplicy świętej Anny.

W grudniu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 14, s. 93–94), że w parafii świętej Anny, pod patronatem prywatnym, od 1 stycznia 1885 roku będą wolne oba stanowiska pastorów. Pierwsze zwalniało się, gdy dr Wolsborn przechodził w stan spoczynku; dawało około 2847 marek dochodu bez mieszkania i około 3132 marek z mieszkaniem, z czego emerytowi trzeba było płacić 1050 marek rocznie. Drugie dawało około 2887 marek bez mieszkania i około 3176 marek z mieszkaniem.

Parafia liczyła około 6000 dusz i miała pięć szkół z 13 nauczycielami, a zgłoszenia przyjmował magistrat Elbląga.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Bartosz Skop datuje budowę kaplicy na lata 1909–1910, a rejestr zabytków i Wikipedia — na 1902 rok. Bartosz Skop podaje, że kaplicę przekazano grekokatolikom 30 września 1985 roku, decyzją biskupa warmińskiego; w innych źródłach — w 1992 roku. Nie wiadomo też na pewno, który dom przy ulicy Kosynierów Gdyńskich należał przed wojną do parafii. Robert Ziemiański nie podaje numeru budynku, w którym w 1951 roku działała kaplica; pisze tylko, że przed końcem wojny był to budynek mieszkalny parafii ewangelickiej. Księga adresowa Elbląga z 1912 roku podaje przy tej ulicy, nazywanej wtedy Grünstraße, kościół świętej Anny jako właściciela domów pod numerami 25 i 26a, a pod numerem 26 dom pastorów tej parafii (Predigerhaus St. Annen); nie wiadomo, czy ówczesna numeracja odpowiada dzisiejszej.

Według Karola Wyszyńskiego (portel.pl) plebania kościoła świętej Anny mieściła się do 1945 roku w niedawno rozebranym budynku obok dzisiejszej siedziby parafii. Inne są losy kaplicy cmentarnej przy ulicy Agrykola. Według Roberta Ziemiańskiego proboszcz parafii świętego Mikołaja, ksiądz Ludwik Białek, niedługo po staraniach z 1947 roku wnioskował o przyznanie katolikom kościoła świętej Anny oraz kaplicy cmentarnej przy ulicy Agrykola, ale żaden z tych obiektów nie został formalnie przekazany Kościołowi katolickiemu. Andrzej Bohdan Krupa podaje, że kaplicę przy ulicy Agrykola protokolarnie przejął 6 lutego 1958 roku ksiądz Pilecki z parafii świętego Mikołaja, w 1968 roku przekazano ją marianom, a parafię przy ulicy Agrykola erygowano w 1977 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Annen w Elblągu 14 337 ewangelików.

Według E. G. Kerstana w XVIII wieku przy kościele świętej Anny było dwóch duchownych. Kerstan podaje też, że na krótko przed śmiercią magister Balthasar Voidius, senior przy kościele Mariackim, podarował kościołowi świętej Anny egzemplarz elbląskiej agendy z 1612 roku z własnoręczną dedykacją datowaną 1 lipca 1654 roku; w 1737 roku ten egzemplarz kupił kościół w Łęczu (Lenzen). Hermann Kownatzki opisał w 1929 roku archiwum parafii świętej Anny. Należała do niego księga założona w 1628 roku: zawierała porządek kościelny z 1628 roku oraz nowszy odpis umowy i rachunku budowy z 1610 roku, a w latach 1790–1840 prowadzono w niej kronikę kościelną. Dwa spisy ławek kościelnych dotyczą 1642 roku i lat około 1750–1850. Do Archiwum Miejskiego trafiły księgi chrztów z lat 1625–1838, ślubów z lat 1712–1821 i zgonów z lat 1712–1834.

Mennonitów zapisywano w nich osobno: w księdze chrztów w latach 1811–1838, w księdze zgonów w latach 1779–1800 i 1811–1873.

A. N. Tolckemit opisał w 1753 roku kościół świętej Anny, jaki stał w jego czasach, i jego duchownych. Według niego kościół stał na wschodnim przedmieściu, za bramą Mühlenthor, na dawnym umocnionym szańcu, którego przedpiersia wciąż było widać wokół świątyni; z wysoko położonego cmentarza roztaczał się widok na Wysoczyznę Elbląską, jezioro Drużno i niziny, toteż chętnie spacerowano tam w cieniu lip. Wcześniej stała w tym miejscu tylko mała kaplica zwana Jerozolimą. Budowę kościoła rozpoczęto w 1610 roku, po części z materiałów dawnego kościoła świętego Jakuba, a ukończono i poświęcono go dopiero w 1621 roku; już 10 lutego 1610 roku wygłoszono jednak na cmentarzu kazanie przy pierwszym pogrzebie.

Kościół był po części szachulcowy, ale — jak pisze Tolckemit — bardzo zgrabnie zbudowany, przestronny i jasny. Miał starannie rzeźbiony i malowany ołtarz, dobrą ambonę, chrzcielnicę, organy i kilka godnych uwagi epitafiów, a po prawej stronie, przy chrzcielnicy, znajdował się portret pastora Daniela Laurentza. Ośmioboczną wieżę zbudował w maju i czerwcu 1653 roku cieśla Dionizy Pommer. Dwóch duchownych luterańskich kościół miał według Tolckemita stale od 1702 roku: jeden mieszkał w obrębie wałów i murów przy jednej części gminy, drugi poza nimi przy drugiej. Dla gminy Tolckemit podaje 94 chrzty w 1739 roku i 112 w 1752 roku, 24 i 28 ślubów oraz 70 i 58 pogrzebów.

Tolckemit pisze, że nie ma zgody co do tego, kogo w 1621 roku wybrano pierwszym duchownym tego kościoła; profesor Woit znalazł w rękopisie zapis wymieniający Mikołaja Henninga jako pastora kościoła świętej Anny w Elblągu.

Potem służyli tu: Krzysztof Altus (1626–1642) z Kulmbach we Frankonii, wcześniej nauczyciel gimnazjum elbląskiego, zmarły 6 października 1642 roku; Mikołaj Bachmann (1643–1652), Frankończyk, wcześniej rektor szkoły w Ostródzie i pastor w Marzęcinie (Jungfer) i Neukirch, zmarły 10 marca 1652 roku; Melchior Brochmann (1653–1671) z Wrocławia, wcześniej pastor w Marzęcinie, zmarły 1 sierpnia 1671 roku; Krystian Kuhlmann (1671–1712); Daniel Laurentz (1703–1706), elblążanin, wcześniej pastor w Marzęcinie i Kmiecinie (Fürstenau), zmarły 26 maja 1706 roku; Michał Somm (1706–1734), elblążanin, zmarły w listopadzie 1734 roku; Henryk Sieffert (1723–1737), elblążanin, wcześniej pastor w Myszewie (Groß Mausdorf), zmarły 30 kwietnia 1737 roku; Jan Hollandt (od 1735 roku) z Węgorzewa (Angerburg), wcześniej pastor w Lenzen i w Kępkach (Zeyer); Samuel Kienast (od 1742 roku), elblążanin, wcześniej pastor w Rychlikach (Reichenbach), który według Tolckemita nadal sprawował ten urząd.

Tolckemit opisuje też spór z 1709 roku: Jan Pfeiffer, pastor w Jeziorze (Thiensdorf), w kazaniu wielkanocnym w kościele świętej Anny ostro wystąpił przeciw tak zwanym pietystom, a Somm bronił się w kazaniu porannym w niedzielę Misericordias Domini; po wymianie pism Somm złożył radzie miejskiej pisemne wyjaśnienie, po którym — jak pisze Tolckemit — można było być z niego zadowolonym.

Źródła: rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku), Elbląg: kaplica ewangelicka cmentarna, ul. Traugutta 15, 1902, nr 205/91 z 9.12.1991; pl.wikipedia, hasło „Kaplica św. Anny w Elblągu”; N. Jatczyńska, „Kaplica powróciła do ewangelików, za nami uroczystość poświęcenia”, info.elblag.pl, 18 czerwca 2022 roku; pl.wikipedia, hasła „Kościół św. Anny w Elblągu” i „Park Romualda Traugutta w Elblągu”; B. Skop w rozmowie z redakcją info.elblag.pl, „Jakie historie kryją elbląskie zabytki? Poznaj kaplicę św. Anny” (odc. 6), 2022; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; B. Skop, „Próby budowy nowego ewangelickiego kościoła we wschodnich dzielnicach Elbląga w pierwszej połowie XX wieku”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 113; E. G. Kerstan, „Zur Frage der Elbinger Kirchenordnung”, „Elbinger Jahrbuch” 5/6, 1927, s. 1–16; Hermann Kownatzki, „Berichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive”, „Elbinger Jahrbuch” 8, 1929, s. 216–224; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 190, 195; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 7, 156–169 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); K. Wyszyński, „Historia elbląskich ulic: Kosynierów Gdyńskich i Zielona” (odcinek 78), portel.pl; strona Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Elblągu (elblag.luteranie.pl), stan na 8 listopada 2026 roku; „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 250; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 14, s. 93–94 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); uchwała nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku (M.P. 1973 nr 57, poz. 325), wykaz, poz. 25; A. B. Krupa, „Możliwości rozwoju katolickiej infrastruktury kościelnej w Elblągu w latach 1945–1974 w świetle dokumentacji administracji wyznaniowej”, „Studia Elbląskie” XXIV, 2023, s. 67–68; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA O 5997 B, spis osób pochowanych przez pastora Westréna-Dolla w latach 1945–1946, skany 10–11, 17–18 i 90, dostęp przez portal Archion (19064).