Elbląg — dawny cmentarz św. Anny (ob. Park Traugutta)

Cmentarza świętej Anny w Elblągu, po niemiecku Sankt-Annenfriedhof, nie ma. W latach pięćdziesiątych XX wieku zniwelowano go razem z sąsiednim cmentarzem parafii Mariackiej, a w 1960 roku otwarto na tym miejscu Park Romualda Traugutta. W południowej części parku leżał dawny cmentarz świętej Anny.

Cmentarz leżał na wzgórzu i założyło go bractwo pogrzebowe świętej Anny. Słownik geograficzny przekazuje, że początkiem była mała kaplica na tak zwanym pruskim cmentarzu, potem w rękach bractwa ubogich, którzy się tu chowali. Gdy w 1601 roku, przy rozbudowie obwarowań, zburzono kościół świętego Jakuba, przełożeni bractwa zlecili w 1610 roku mistrzowi Wilhelmowi Pohlenowi budowę niewielkiego kościoła pośród grobów; ukończono go w 1621 roku. Hermann Kownatzki wymienia wśród akt parafii świętej Anny taryfę opłat za miejsca grobowe z około 1620 roku („Grabstättengeld-Tarif”). Na organy sprawione w 1763 roku parafia zbierała pieniądze między innymi z opłaty od każdego pogrzebu na przykościelnym cmentarzu.

W 1899 roku stary kościół rozebrano, a na jego miejscu stanął w latach 1900–1901 neogotycki kościół ewangelicki według projektu Johannesa Otzena. W 1945 roku, przy zdobywaniu miasta, kościół został poważnie uszkodzony, a w latach pięćdziesiątych go rozebrano.

Cmentarz otaczał kościół i składał się z kilku części: wewnątrz wyniesionego, czworobocznego szańca wokół świątyni, w trapezowatej kwaterze w narożniku północno-zachodnim i po stronie wschodniej, sięgającej grobli Świętego Jerzego i Kumieli. W tej wschodniej części, w górze, był cmentarz wojenny, niżej cywilny, z wydzieloną prostokątną kwaterą mennonicką. Do lat dwudziestych XIX wieku nie uchodził za miejsce reprezentacyjne — chowano tu przede wszystkim mniej zamożnych mieszkańców przedmieść. W październiku 1860 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” wspomniała, przy okazji innej sprawy, o nowo zbudowanym, jeszcze częściowo niedokończonym grobowcu murowanym (Grabgewölbe) pewnego zamożnego człowieka na tym cmentarzu, nazwanym w wiadomości „Berg’scher Kirchhof”.

Z całego zespołu przetrwała kaplica cmentarna przy ulicy Traugutta 15, zbudowana w 1902 roku i wpisana do rejestru zabytków pod numerem 205/91. Po wojnie ewangelicy korzystali z niej krótko, potem przejęli ją katolicy; od 1992 roku była cerkwią greckokatolicką świętego Jana Chrzciciela, a 18 czerwca 2022 roku wróciła do parafii ewangelicko-augsburskiej w Elblągu jako kaplica świętej Anny.

Miejsce dawnego kościoła wyznacza dziś Krzyż Papieski z napisem „W tym miejscu był kościół ewangelicki p.w. Św. Anny”. W parku zachowały się nieliczne nagrobki. Wygląd dawnych grobów utrwaliły zdjęcia sprzed niwelacji cmentarza, wśród nich grobowca opisanego w katalogu Foto Marburg jako „Grabmal des Jaques du Bois” i datowanego na 1808 rok. Rodzina du Bois miała na tym cmentarzu grób rodzinny (Erbbegräbnis): w czerwcu 1881 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” zapowiadała pogrzeb porucznika Maxa du Bois w sobotę 11 czerwca o trzeciej po południu, z dworca, na cmentarzu świętej Anny — w ogłoszeniu „St. Annen- (Bergschen) Kirchhof” — w rodzinnym grobie du Bois.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W rejestrze zabytków kaplicę datowano na 1902 rok, a elbląski historyk Bartosz Skop podaje lata 1909–1910. Bartosz Skop podaje, że cerkwią greckokatolicką kaplica była od 1985 roku (w opisie wyżej: od 1992).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Annen w Elblągu 14 337 ewangelików.

Źródła: pl.wikipedia, hasła „Kościół św. Anny w Elblągu”, „Kościół św. Anny w Eblągu (1619–1900)”, „Park Romualda Traugutta w Elblągu” i „Kaplica św. Anny w Elblągu” (oparte na: M. Józefczyk, „Elbląg 1772–1850. Kościoły chrześcijańskie na przełomie dwóch epok”, 2000, s. 212–214; W. Zawadzki, J. Domino, „Historia Elbląga”, t. III, cz. 2, Gdańsk 2001, s. 208–209, 265; „Historia Elbląga”, t. III, cz. 1, Gdańsk 2000, s. 257); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, hasło „Elbląg”; rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego (NID, stan na 30 czerwca 2026 roku), Elbląg, nr 205/91; „Kaplica powróciła do ewangelików”, info.elblag.pl, 18 czerwca 2022 roku; napis na Krzyżu Papieskim w Parku Traugutta (OpenStreetMap); Bildindex der Kunst und Architektur / Bildarchiv Foto Marburg, obiekty 20503611 i 20503612; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 10 czerwca 1881 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Kownatzki, „Berichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive”, „Elbinger Jahrbuch” 8, 1929, s. 216–224; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 4 października 1860 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).