Elbląg — kościół NMP (Marienkirche, ob. Galeria EL)

Dawny kościół dominikanów pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny — Marienkirche — należy do najstarszych budowli Elbląga. Konwent założono około 1239 roku na mocy przywileju mistrza krajowego zakonu krzyżackiego Hermana Balka, a budowę murowanego prezbiterium podjęto wkrótce po 1246 roku. Nawę południową wzniesiono w połowie czternastego wieku; po pożarze z 1504 roku przekształcono ją w dwunawową halę i taki kształt świątynia zachowała do dziś. Obecnie mieści się w niej Centrum Sztuki Galeria EL.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) fundację dominikanów w Elblągu potwierdził w 1242 roku legat papieski Wilhelm; na ołtarzu piwowarów w kościele Najświętszej Marii Panny odczytano datę 1300, za czasów polskich tutejsi dominikanie należeli do prowincji polskiej, a w 1513 roku dokument obok przeora podpisało dwudziestu ojców.

Już w 1523 roku rada miejska Elbląga zakazała dominikanom głoszenia kazań i dotychczasowego nocnego dzwonienia. Do pierwszych reformatorów Elbląga należał według Harnocha Mathias Bienwald ze Śląska, karmelita z Gdańska, którego elblążanie wezwali w 1525 roku; w 1526 roku zakazano mu głoszenia kazań, a zmarł w 1573 roku jako proboszcz w Hohenstein. Valentina Sarceriusa powołano w 1555 roku na pierwszego pastora ewangelickiego kościoła Mariackiego; z woli biskupa musiał opuścić miasto, ale wezwano go ponownie, gdy Elbląg otrzymał w 1558 roku przywilej religijny.

W 1542 roku dwaj ostatni dominikanie przekazali kościół i klasztor radzie miejskiej, ta zaś oddała je gminie ewangelickiej. Agathon Harnoch zapisał to dokładniej: 3 kwietnia 1542 roku Bartholomäus Heidenreich i Valentinus Schubert oddali radzie klasztor dominikański wraz z kościołem Mariackim, po czym urządzono w nim nabożeństwo ewangelickie, które — jak pisze — odtąd odprawiano tam nieprzerwanie: „seitdem der evangelische Gottesdienst ununterbrochen in der Kirche gehalten”. Od 1542 do 1945 roku kościół był świątynią protestancką — czterysta lat jednej wspólnoty w murach postawionych przez inną. Harnoch dodaje przy tym zastrzeżenie: kościół urządzono do nabożeństwa ewangelickiego w 1542 roku, ale Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami rozdzielono w nim po raz pierwszy dopiero w niedzielę Oculi 1558 roku, po tym jak miasto otrzymało od króla Zygmunta Augusta przywilej religijny.

Według Abrahama Hartwicha (1723, s. 211) po jego nadaniu rada zatwierdziła na pastora Sebastiana Neugebaura (Neogeorgiusa), przyjmowanego dotąd tylko na kwartał, i dodała mu w tym kościele drugiego pastora, Walentego Sarceriusa. Według Piotra Bireckiego (2021) w czasie wystąpień reformacyjnych w Elblągu obrabowano klasztor dominikański i wyszydzano duchowieństwo, w tym biskupa warmińskiego Maurycego Ferbera.

Kolejne szczegóły podaje A. N. Tolckemit w „Elbingscher Lehrer Gedächtniss” (1753). Według niego kościół zaczęto budować wkrótce po założeniu miasta, w miejscu, gdzie krzyżacy („Creuzherren”) mieli owczarnię; ponieważ robotnicy pracowali przy nim tylko po skończonej pracy, „bey Feyerabend um Gottes Willen”, ukończono go dopiero około połowy XV wieku. Pożar z 1504 roku Tolckemit datuje na noc w dniu świętej Małgorzaty, o pierwszej godzinie; kościół wkrótce odbudowano i już w 1517 roku ukończono przed ołtarzem głównym ławy, w których za czasów Tolckemita zwykle stawali przystępujący do komunii. Przy przekazaniu klasztoru w 1542 roku dwaj ostatni zakonnicy prosili o utrzymanie do końca życia, a budynki klasztorne urządzono na szkołę oraz mieszkania duchownych, kantora, precentora i innych sług kościelnych i szkolnych.

Zanim w 1558 roku rozdano tu Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami, ewangelicy przyjmowali ją potajemnie w domach albo w kościele w Przezmarku (Preuschmark), milę od miasta. Walentego Sarceriusa powołano według Tolckemita w czerwcu 1555 roku, a już 15 stycznia następnego roku, na nalegania biskupa Hozjusza i z mandatu królewskiego, musiano go wyprowadzić z Elbląga.

Sebastian Neogeorgius (właściwie Neubauer), urodzony w 1530 roku w Świdnicy, przybył do Elbląga w 1556 roku; 4 lutego 1557 roku rada ustanowiła go na rok duchownym kościoła Mariackiego z rocznym uposażeniem 120 talarów, a w marcu 1558 roku przedłużyła umowę na trzy lata i podniosła pensję do 126 talarów oraz cotygodniowego korca zboża z młyna. Przywilej swobodnego wyznawania religii w kościele dominikańskim, czyli Mariackim, miasto otrzymało 22 grudnia 1558 roku, pod nieobecność biskupa Stanisława Hozjusza. Jan Bochmann został pierwszym duchownym kościoła Mariackiego w 1572 roku jako następca Sebastiana Neogeorgiusa; w 1603 roku ze względu na starość zwolniono go z kazań czwartkowych, a w 1605 roku przeszedł na emeryturę po 33 latach służby.

Od 1573 roku — według innych źródeł od 1577 — proboszczem był tu Jan Bochmann, którego Abraham Hartwich nazywa kryptokalwinistą; według Hartwicha od niego zaczął się spór między luteranami prawowiernymi a filipistami. Bochmann nauczał, że Ciała i Krwi Pańskiej nie przyjmuje się w Wieczerzy ustami, a świece i komże przy jej sprawowaniu uważał za zbędne. Według Ottona Heuera z Bochmannem byli wewnętrznie związani Paul Kluge od kościoła Mariackiego i Matthäus Lossius od kościoła Bożego Ciała, którzy w swoich kościołach wprowadzili obok pieśni kościelnych śpiew psalmów w poetyckim przekładzie Lobwassera.

Dla uspokojenia sporów rada wydała 16 marca 1615 roku przepis zakazujący duchownym imiennego piętnowania reformowanych z ambony, ale to ich nie zakończyło: po wymianie pism z 1655 roku przestano śpiewać w kościołach Elbląga pieśni Lobwassera, które wprowadzali duchowni sprzyjający reformowanym. Według kroniki Fuchsa, przytoczonej przez Ottona Heuera (1939, s. 95), już w 1654 roku Daniel Siebert od kościoła Bożego Ciała zniósł tam praktykowany od wielu dziesięcioleci śpiew psalmów i przeciągnął na swoją stronę także Davida Holstiusa i Johanna Philippiego od kościoła Mariackiego.

Tolckemit (1753) opisuje też spory w gminie. Neogeorgius w 1571 roku gorliwie występował przeciw anabaptystom („Widertäufer”), których tolerowano w majątkach ziemskich na terytorium miasta, i skłonił władze, by pomyślały o ich usunięciu. Jan Bochmann jako diakon w Gdańsku sprzeciwiał się egzorcyzmowi przy chrzcie i według Tolckemita rad był, że przy wakansie w kościele Mariackim w Elblągu zgłoszono także jego kandydaturę, bo chciał uniknąć sporów w gdańskim ministerium. Paul Kluge nazywał siebie diakonem kościoła farnego świętego Mikołaja; Tolckemit wnosi stąd, choć tylko „bey nahe”, że kościół świętego Mikołaja i kościół Mariacki miały wtedy osobnych duchownych. W połowie XVII wieku toczył się w Elblągu spór synkretystyczny.

Christoph Feyerabend, przyjaciel królewieckiego teologa Dreiera, dopuszczał do komunii reformowanych razem z luteranami, a Calovius przeprowadził przeciw niemu w Wittenberdze dysputę „De Syncretismo Non-Neminis”. Magister David Kluge, który przybył do Elbląga jako superintendent z rozkazu króla szwedzkiego, przedłożył wszystkim duchownym luterańskim do podpisu formułę wyznania, a od Feyerabenda zażądał, by pod groźbą zawieszenia wyrzekł się synkretyzmu w publicznym kazaniu; Feyerabend wydał wtedy drukiem kazanie „Idea Pseudo-Prophetarum” z przedmową Dreiera, a Kluge ogłosił przeciw niemu kazanie „Christognosia”.

Według Tolckemita spór nie ustał, choć Kluge po pokoju oliwskim musiał opuścić Elbląg. O Andreasie Hinniusie Tolckemit pisze, że w tych sporach był, jak się zdaje, nieco zbyt neutralny i z obawy przed ludźmi albo z uprzejmości za bardzo ustępował seniorowi Feyerabendowi; Christopha Henkego obarczano winą za to, że zbyt chętnie dopuszczał reformowanych do ołtarza luteranów. W sporze z tak zwanymi pietystami najważniejszy po stronie tak zwanych ortodoksów był według Tolckemita zapewne Krzysztof Porsch; sam nie pisał przeciw nim, lecz korzystał z pomocy magistra Jana Nagela, który pisał między innymi przeciw pastorowi kościoła świętej Anny Sommowi i rektorowi Koitschowi. Nicolaus Tolckemit natomiast jako senior wzywał obie strony do zgody.

E. G. Kerstan uzupełnia te dzieje o kilka szczegółów. Pierwszy przywilej religijny z 22 grudnia 1558 roku dawał według niego miastu tylko prawo powoływania ewangelickich duchownych i nauczycieli, nie prawo pełnego urządzenia gminy; swobodę wyznania we wszystkich kościołach w mieście i poza nim przyznał Elblągowi dopiero król Stefan Batory 26 listopada 1576 roku, na sejmie w Toruniu. Królewski mandat z 26 kwietnia 1568 roku nakazywał wydalenie Neogeorgiusa, a 16 czerwca 1568 roku, na naleganie kardynała Hozjusza, król Zygmunt August wydał drugi, pod groźbą wysokiej kary; rada nie wykonała i tego, a Neogeorgius pozostał duchownym kościoła Mariackiego aż do śmierci 16 marca 1572 roku.

Jan Bochmann urodził się 24 czerwca 1540 roku w Jenie jako syn tamtejszego burmistrza; w ponownym akcie powołania z 21 października 1575 roku rada przyjęła go „ferner zum obersten Prediger und Seelsorger” (nadal jako pierwszego duchownego i duszpasterza), z wolnym mieszkaniem, 400 markami rocznie i deputatem w zbożu, słodzie i drewnie; zmarł 17 maja 1607 roku. Johann Sarcerius, brat Valentina, przybył do Elbląga w 1557 roku i został przydzielony Neogeorgiusowi do pomocy. Gdy w 1562 roku proboszczem kościoła świętego Mikołaja mianowano Nikolausa Kossa, który pozostał na dworze polskim i musiał wyznaczyć zastępcę, został nim właśnie ewangelicki duchowny Johann Sarcerius. Później, na żądanie mieszczan, rada pozwoliła mu głosić kazania w kościele Świętego Ducha, ale już w 1564 roku przyjął on powołanie do Malborka.

Wyznawcom konfesji augsburskiej w Elblągu przywilej wydał także król Zygmunt III, w Krakowie 11 stycznia 1588 roku. Przypominał w nim, że przy koronacji, a wcześniej w klasztorze oliwskim, złożył przysięgę w sprawie zachowania religii, i na prośbę posłów miasta ponownie przyrzekał, że religia wyznania augsburskiego będzie mogła być głoszona spokojnie, swobodnie i bezpiecznie w mieście i na jego terytorium, w kościołach, klasztorach i szpitalach, które dotąd do miasta należały, a w kościołach nie zmieni się zwyczajowych ceremonii; gimnazjum miało pozostać w dotychczasowym miejscu, pod zarządem burmistrzów i rajców. Niemiecki przekład tego dokumentu ogłoszono w 1747 roku w „Preußische Sammlung”; wydawca zaznaczył, że łacińskiego oryginału nie miał w ręku.

Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, że w 1574 roku diakonem kościoła Mariackiego w Elblągu został Łukasz Edenberger, zwany też Edenburgiem, syn augsburczyka o tym samym imieniu. Freytag uznaje go za tego samego studenta, którego metryka uniwersytetu wittenberskiego zapisała 14 października 1558 roku jako Lucasa Oldenbergera z Wittenbergi. Edenberger był wcześniej rektorem w Bartoszycach i w szkole staromiejskiej w Królewcu, a w 1570 roku został pastorem w Nowem; w 1578 roku przeszedł na pastora do Niedźwiedzicy na Żuławach Malborskich i zmarł, jak pisze Freytag, przypuszczalnie w 1594 roku.

W latach 1626–1636 ewangelicki kościół Mariacki nazywano jeszcze zwykle „Münchenkirch”, czyli kościołem mniszym — od dawnego klasztoru dominikanów. W XVIII wieku kościół Mariacki był główną świątynią ewangelickiego Elbląga i pracowało przy nim trzech duchownych; pierwszego z nich nazywano niekiedy seniorem, choć tytuł ten nie dawał mu żadnej władzy — całe zwierzchnictwo nad Kościołem sprawowała rada miejska.

Według Herberta Gerigka kościół Mariacki stał się główną świątynią ewangelicką dopiero w 1617 roku — wcześniej był nią kościół farny, w którym w latach 1573–1593 głoszono kazania ewangelickie; od 1617 roku na nabożeństwa do kościoła Mariackiego przychodziła rada miejska, która miała w nim własne ławy. Helene Deppner pisze, że rada, mimo wielokrotnego potwierdzania przywilejów religijnych, nie chciała naruszać prawa patronatu króla polskiego nad kościołem świętego Mikołaja i obchodziła je po cichu w ten sposób, że duchowni kościoła Mariackiego odprawiali zarazem nabożeństwa u świętego Mikołaja; w 1592 roku Zygmunt III mianował jednak proboszczem w Elblągu warmińskiego kanonika Stenzla Makowietzkiego. W pożarze w 1504 roku kościół spłonął doszczętnie; spłonęły wtedy wszystkie księgi kościelne, dlatego o jego wcześniejszych dziejach brak wiadomości.

Stare organy rozebrano i z ofiar wiernych zbudowano nowe — prace rozpoczęto w 1641 roku i ukończono w 1643 roku, jak głosiła tabliczka pod instrumentem: „Pia auditorum liberalitas me fieri fecit”. Latem 1682 roku organy odnowiono i rozbudowano o nowe głosy, a 8 listopada uroczyście na nich zagrano; naprawę wykonał organmistrz Andreas Nitrowski.

W latach 1711–1712 organy naprawił organmistrz Andreas Hildebrandt z Gdańska; pieniądze zebrano z kolekty, a 14 września 1712 roku stwierdzono, że „przy organach nie ma już nic do poprawienia”; naprawa kosztowała 1000 złotych. Według Krzysztofa Urbaniaka organy z 1643 roku zbudował Johann Werner, a zleceniodawcy kolejnych konserwacji powierzali je doświadczonym organmistrzom gdańskim — po Hildebrandcie w 1779 roku Friedrichowi Rudolphowi Dalitzowi, a w 1816 roku Christianowi Ephraimowi Arendtowi. Z opisu Gottfrieda Döringa wynika, że instrument miał jeszcze w 1846 roku krótką oktawę wielką, co wskazuje, że kolejni budowniczowie zachowali dawne wiatrownice; Döring chwalił jego szlachetną, silną i punktualną intonację oraz równomierne rozchodzenie się dźwięku we wnętrzu kościoła.

Archiwalne fotografie w Instytucie Herdera w Marburgu pokazują, że organy do końca swojego istnienia zachowały siedemnastowieczne piszczałki frontowe z polichromowanymi labiami w kształcie tak zwanych oślich grzbietów. Kościół miał cenną bibliotekę muzyczną, gromadzoną od połowy XVI wieku i zachowaną w bardzo dobrym stanie; najstarszy spis jej muzykaliów pochodzi z marca 1686 roku, kiedy przekazano je kantorowi Johannowi Friedrichowi Steinröckowi — wymienia 37 pozycji, które przetrwały do czasów autora. W latach czterdziestych XVIII wieku w kościele Mariackim co dwa tygodnie wykonywano, oprócz gry organów, kantatę dobraną do niedzielnej Ewangelii; kantorem był wtedy Christian Lau, a organistą — od 1740 roku — Daniel Ohlert, wcześniej organista kościoła Nowego Miasta.

W grudniu 1820 roku ołtarz browarników słodu, stojący pierwotnie w kościele Mariackim, przeniesiono na życzenie wysokiego urzędnika państwowego do kościoła świętego Mikołaja. Cotygodniowe nabożeństwa modlitewne kościoła Mariackiego przeniesiono w 1825 roku do kościoła Świętego Ducha. Według zegarmistrza Wilhelma Linka mechanizm zegara kościelnego działał przypuszczalnie aż do wielkiego remontu kościoła w 1887 roku; tarcza tego zegara z datą 1717 trafiła wraz ze wskazówką do Muzeum Miejskiego.

W 1858 roku znaleziono w kościele cztery dawne trumny z dobrze zachowanymi, bogato odzianymi zwłokami z czasów wojny trzydziestoletniej; G. Döring i R. Philippi przypuszczali — zastrzegając, że swoje wnioski zbudowali na wielu domysłach i niewielu faktach — że byli to członkowie rodziny morawskiego emigranta Władysława Welena z Żerotína.

Znalezisko opisali Döring i Philippi w 1861 roku w „Neue Preußische Provinzial-Blätter”. Na strychu nad sklepieniem, po północnej stronie nad zakrystią, stała do 1858 roku zagroda z desek o wymiarach 9 na 7 na 4 stopy, a w niej kilka otwartych, częściowo rozbitych i pustych sześciobocznych trumien; jeszcze w latach dwudziestych XIX wieku widziano w dwóch z nich odziane w jedwab szczątki, według podania szwedzkiej pary narzeczonych, która w czasie zarazy zmarła w Elblągu jednego dnia.

Według autorów zmarłych pochowano jednak najpierw w kościele świętego Mikołaja, a gdy na mocy artykułu układu w Sztumskiej Wsi kościół ten miał wrócić do katolików, rada postanowiła 10 grudnia 1635 roku, by witrycy wyznaczyli dla nich miejsce w „Münchkirche”, czyli w kościele Mariackim, i by zwłoki przeniesiono tam wieczorem. Gdy w styczniu 1858 roku nakazano rozebrać zagrodę, pod pustymi skrzyniami i wiekami znaleziono cztery zamknięte trumny: w sześciobocznych skrzyniach z mocnego drewna dębowego stały wewnętrzne trumny świerkowe, a zwłoki wyglądały jak zabalsamowane, choć były tylko wyschnięte. W trzech większych trumnach leżały kobiety w strojach z aksamitu i adamaszku, z pierścieniami, dwie także z perłami; przy pierwszej leżały szczątki korony grobowej, a przy trzeciej mały ewangelicki modlitewnik wydrukowany w Lipsku w 1621 roku, z odręcznymi wpisami.

W czwartej, mniejszej, spoczywało dziecko w wieku 8–10 lat, które według orzeczenia lekarza było chłopcem. Księgi kościelne nie zawierają o tym pochówku żadnej wzmianki; diariusze elbląskiego rajcy Hoppego notują tylko, że w 1629 roku przybył do Elbląga z Moraw baron von Zierotin, którego syn już tu przebywał, aby szukać „Occasion” u Szwedów, a poeta Zamehl wymienia rodziny Kochtitz i Zerotin jako wygnanych protestantów z Moraw, mieszkających wtedy w Elblągu. Zawiadomiony o znalezisku hrabia von Zierotin zamierzał przewieźć zwłoki do rodowej krypty w Ullersdorf, ale w marcu 1859 roku oświadczył, że sprzeciwia się temu konkordat z Rzymem, który zabrania chować protestantów w krypcie poświęconej przez Kościół katolicki, i że zmarli pochodzili z innej linii rodu niż on.

Zwłok ostatecznie nie pochowano: przez wzgląd na ich wartość dla badaczy przeniesiono je do sklepionego pomieszczenia obok zakrystii, w którym dawniej przechowywano kosztowności kościoła, czyli do „Tresor” kościoła Mariackiego, gdzie można je było oglądać; klejnoty i modlitewnik przechowywano osobno. Przypisanie najokazalszych zwłok Leonorze Maximiliane von Zierotin, a ubranych na fioletowo Susannie Elisabeth von Schwanberg albo von Zierotin autorzy sami nazywają jedynie przypuszczeniem („eine ledigliche Vermuthung”).

Kościół uroczyście obchodził rocznice swojego powstania. W 1847 roku elbląska księgarnia Neumann-Hartmann ogłaszała pracę G. Döringa „Versuch einer Geschichte und Beschreibung der evangelischen Hauptkirche zu St. Marien in Elbing”, wydaną jako księga pamiątkowa sześćsetlecia kościoła, razem z kazaniem jubileuszowym pierwszego pastora kościoła Mariackiego i królewskiego superintendenta D. F. Rittersdorfa, mową królewskiego generalnego superintendenta doktora E. Sartoriusa, wstawkami do liturgii jubileuszowej F. W. Eggerta i litografią kościoła według rysunku C. Müllera. W niedzielę 26 kwietnia 1896 roku obchodzono nabożeństwem w odświętnie przystrojonym kościele 650-lecie jego istnienia.

Berlińska „Deutsche Tageszeitung” przypomniała wtedy, że plac pod kościół przekazano dominikanom na założenie klasztoru wkrótce po założeniu Elbląga przez mistrza krajowego Hermana Balka w 1237 roku, a wielki mistrz Henryk von Hohenlohe, zatwierdzając to nadanie 24 kwietnia 1246 roku, zezwolił też na budowę kościoła; kościół nie mógł jednak mieć wieży i dlatego, jak pisała gazeta, wciąż robił osobliwe wrażenie.

Pracę Döringa omówił w 1847 roku niepodpisany recenzent „Neue Preußische Provinzial-Blätter”. Według niego wielki mistrz zezwolił dominikanom zbudować z cegły chór i kościół, a zakaz budowy wieży recenzent tłumaczy tym, że w razie wojny mogłaby ona posłużyć za strażnicę ze szkodą dla zakonu. W 1427 roku wystawiono w kościele przepaskę, którą Zbawiciel miał nosić na krzyżu, dopóki kanonicy nie wykryli oszustwa; w 1468 roku komtur bałgijski kazał schwytać i utopić trzech dominikanów, prawdopodobnie, jak pisze recenzent, jako rzekomych szpiegów. Różne cechy, zwłaszcza gildia flisaków wiślanych, stawiały w kościele swoje ołtarze, a gdy po pożarze w 1504 roku budowlę gruntownie odnowiono, otrzymała ona także wieżę, którą recenzent nazywa „Mettenthurm”.

W dokumencie z 1514 roku zapisano według recenzenta jeszcze imiona 22 zakonników, a w 1542 roku przeor napisał do rady, że z konwentu pozostał już tylko jeden zakonnik, który także chce odejść, i prosił, by rada przejęła kosztowności bezradnego klasztoru i zabezpieczyła je przed przemocą. Recenzent wspomina też królewskie pismo z 1660 roku, w którym pewnego duchownego pochwalono jako prawowiernego kapłana wyznania augsburskiego. Döring datował kościół na koniec XIII wieku, a chór na początek XVI; recenzent odpowiada, że kościół wygląda na to zbyt nowo, a chór zbyt staro, i wysokie proporcje, długie okna oraz regularnie murowane przypory odnosi do XV wieku. W następnym tomie, po lekturze artykułu radcy miejskiego F. Neumanna w „Elbinger Anzeiger” z 25 kwietnia 1846 roku i listu od niego, recenzent przyznał, że w wielu sprawach został lepiej pouczony.

Według Neumanna dokument wielkiego mistrza z 1246 roku nie zachował się, istnieje jednak jego pergaminowa kopia z końca XIV albo początku XV wieku, i to zgodnie z nią jubileusz obchodzono w 1846 roku 24 kwietnia; w 1796 roku obchodzono go 14 kwietnia. Na XIII wiek wskazywało według Neumanna to, że już najstarsza księga zastawów, rozpoczęta w 1330 roku, określa sąsiednie domy mieszczańskie jako położone „circa fratres” i „retro chorum fratrum predicatorum”, że arcybiskupi list odpustowy z 1405 roku wymienia ołtarze i obrazy kościoła, że wiele piętnastowiecznych testamentów nie wspomina o żadnej większej budowie przy kościele Mariackim i że niespokojne czasy tego stulecia nie sprzyjały wielkim przedsięwzięciom budowlanym.

Rok 1468 recenzent podał za Fuchsem jako możliwy rok budowy obecnego kościoła, bo z tego roku miał pochodzić dar na budowę; artykuł Neumanna wyjaśniał, że dar Barthela Sehrmanna (w recenzji, wskutek literówki, Fuhrmann) polegał według dokumentu nie na 20 markach na wapno, lecz na samym wapnie, złożono go nie w 1468, lecz w 1472 roku, i to nie na budowę kościoła, lecz wyraźnie na poprawę klasztoru. Recenzent, opierając się na stylu budowli, nadal jednak nie uważał obecnego kościoła za ten wzniesiony w 1246 roku; w przypisie wyjaśnił, że miał na myśli nie ukończenie budowy, lecz przebudowę.

Według Harnocha wieża kościoła Mariackiego, osadzona na dachu, sięgała 250 stóp; pioruny uderzały w nią w latach 1514, 1580, 1589, 1591 i 1615, nie czyniąc szkody. Kościół miał dwa dzwony. Nawa główna i boczna mierzyły razem 95 stóp długości i 59 stóp szerokości, a do sklepienia 68 stóp; kunsztowne sklepienie gwiaździste wspierały trzy ośmioboczne filary. Do 1818 roku przy krużganku stał dawny refektarz mnichów, zwany Sprachkammer, bo za rządów polskich rada zbierała się w nim na posiedzenia, gdy w czasie nabożeństwa zachodziły ważne sprawy; nad nim mieściła się biblioteka klasztorna, której resztki przechowywano w zakrystii.

W 1870 roku drewniany portal główny zastąpiono murowanym.

Tolckemit (1753) nazywa kościół Mariacki głównym kościołem ewangelickim miasta, który od uzyskania przez Elbląg królewskich przywilejów religijnych był zawsze spokojnie w posiadaniu wyznawców konfesji augsburskiej i miał trzech pastorów. Według jego zestawienia w 1739 roku było w tej gminie 76 chrztów, 33 śluby i 65 pogrzebów, a w 1752 roku — 105 chrztów, 20 ślubów i 51 pogrzebów. Wnętrze zdobiły za jego czasów epitafia, między innymi hrabiów Dänhof, oraz wielkie metalowe żyrandole, a na ołtarzu głównym stały dwa bardzo duże srebrne lichtarze. W Sprachkammer znajdowały się trzy wielkie tablice z malowanymi herbami najznakomitszych, najstarszych i najszlachetniejszych rodzin Elbląga. Na prawo od ołtarza głównego był kamień łupkowy z Włoch z wyobrażeniem ruin dawnego miasta, podarowany w 1690 roku przez Karola Teodora Zamehla.

Przed ołtarzem znajdował się portret Jana Bochmanna wraz z jego epitafium, a po prawej stronie ołtarza — naturalnej wielkości portret Nicolausa Tolckemita. Wokół kościoła leżały dwa piękne cmentarze.

Recenzent pracy Döringa (1847) opisuje budowlę między innymi na podstawie dołączonej do niej litografii. Niższy chór przylega nieregularnie do budynku z wieżą, którą recenzent nazywa „Mettenthurm”; od zachodu nie wznosi się żadna wieża i nie prowadzi stamtąd do kościoła żadna brama. Filary stojące w jednym rzędzie oddzielają nawę główną od jedynej nawy bocznej, a na murze zamykającym nawę główną z drugiej strony umieszczono organy i ambonę. Założenie było, jak się recenzentowi zdaje, pierwotnie obliczone na kruchtę, kościół trójnawowy i chór szerokości nawy środkowej; ciasnota placu i brak środków sprawiły jego zdaniem przypuszczalnie, że kościół pozbawiono nawy północnej, a w jej miejsce urządzono skrzydło krużganka. Tak zwany krużganek, węższy od nawy południowej, był wtedy halą biegnącą wzdłuż północnej ściany, a jego przedłużeniem jest zakrystia obok chóru.

Co kościołowi odjęto na szerokości, starano się według recenzenta nadrobić wysokością. Wyrazem gotyku są dla niego kunsztowne kamienne sklepienie i wielkie okno wschodnie chóru; prostą ścianę wschodnią chóru tłumaczy chęcią wykorzystania dawnych fundamentów, a szczyt i dach chóru, według Fuchsa dawniej wyższe, otrzymały, jak przypuszcza, obecny kształt po pożarze w 1504 roku.

Ołtarz główny, wzniesiony według Harnocha jeszcze przed 1454 rokiem, miał w polu środkowym rzeźbioną Najświętszą Pannę z Dzieciątkiem, po prawej świętą Magdalenę, po lewej świętą Barbarę; na wewnętrznej stronie lewych drzwi namalowano klęczącego rycerza zakonu krzyżackiego, co świadczy, że ołtarz powstał jeszcze za rządów zakonu. W 1835 roku przy renowacji kościoła mniejsze ołtarze bractw przeniesiono na inne miejsca, w 1857 roku ołtarz główny gruntownie naprawiono, a w 1855 roku ustawiono ołtarz flisaków wiślanych, poświęcony Trzem Królom. Ambonę wykonał w 1588 roku rzeźbiarz Clemens Grunau, późniejszy rajca elbląski. Małe organy z 1572 roku zastąpiono w 1643 roku nowymi, które po przebudowie przez Terleckiego należały do najlepszych w prowincji: miały cztery manuały, dwa pedały i 51 rejestrów, w tym 41 głosów brzmiących i 2349 piszczałek.

Według katalogu reklamowego firmy Terleckiego, który podaje dla tego instrumentu trzy manuały i pedał oraz 41 głosów brzmiących, przy przebudowie i rozbudowie w 1865 roku organy trzeba było rozbudować do tyłu, przez mur, a w 1904 roku otrzymały elektryczny napęd miechów. Jeden z rejestrów, „Vox humana Czerlinskiana”, nazwano od jego fundatora, Czerlinskiego. Chrzcielnica z 1618 roku to ośmiobok wsparty na czterech kolumnach korynckich, ławę rady zbudowano w 1596 roku, a stalle w 1517. Hugo Abs ustalił, że ołtarz główny kościoła Mariackiego, którego obrazy powtarzają ryciny Albrechta Dürera, powstał nie wcześniej niż w 1513 roku; widniejąca na nim data 1431 odnosi się jego zdaniem przypuszczalnie do wcześniejszego ołtarza, który nowy miał zastąpić. W kościele Mariackim był także ołtarz szewców, datowany napisem na 1520 rok, oraz ołtarz flisaków wiślanych.

Edward Carstenn opisał w 1909 roku szafę ołtarza głównego. Jej środkowa figura Marii otwiera się jak ołtarz skrzydłowy: wewnątrz siedzi rzeźbiony i bogato złocony Bóg Ojciec, trzymający Ukrzyżowanego, a na skrzydłach, malowanych olejno, pod plastycznie wyrzeźbionymi rękami Marii widać adorujących dostojników świeckich i duchownych, wśród nich papieża z kardynałami oraz wielkiego mistrza z innym członkiem zakonu krzyżackiego. Po uczesaniu, prostocie i kroju szat, a przede wszystkim po spiczastych butach Carstenn datował tę figurę na połowę XV wieku, figury Marii Magdaleny i Barbary na około 1500 rok lub nieco później, a proste zamknięcie szafy na czas raczej nie późniejszy niż pierwsze dziesięciolecie XVI wieku. Ołtarz Trzech Króli w kościele Mariackim zachowywał według niego jeszcze układ ołtarzy sprzed 1475 roku, choć mógł powstać nieco później.

Recenzent pracy Döringa (1847) nazywa ołtarz główny godnym uwagi dziełem snycerskim z czasów zakonnych. Döring podkreślał według niego, że nie ma na nim postaci w stroju polskim, co miało świadczyć o wczesnym powstaniu ołtarza, a o figurach wewnętrznych pisał, że są „von einem wunderbar frischen Ansehn”. Poza nim stały wtedy w kościele jeszcze cztery ołtarze boczne. Za najpiękniejsze dzieło sztuki w kościele recenzent uważa mierzącą 3 stopy Koronację Marii, którą w 1845 roku uzupełnił w Berlinie rzeźbiarz Holbein; według ustaleń F. von Quasta pochodzi ona z końca XV wieku i wyróżnia się tym, że brak na niej zwykłej polichromii. Spośród malowideł wymienia okno z nazwiskami, herbami i datą 1582 oraz epitafium z 1631 roku z przedstawieniem przypisywanym Rubensowi. Napis „HVS 1567 DWWE” na zachodniej stronie kościoła radca miejski F.

Neumann odczytał jako „Herr Vnd Schöpfer Dein Wort Währet Ewig”; w sprostowaniach z 1847 roku ten zagadkowy napis w szczycie łączy się z odnowieniem 4 kwietnia 1567 roku specjalnego przywileju króla Zygmunta Augusta, który zapewniał miastu niezakłócone sprawowanie nabożeństw według wyznania augsburskiego, a za prawdopodobne („wohl anzunehmen”) uznaje się tam, że wraz z odzyskaną swobodą wewnętrzną odnowiono też zewnętrzną część budowli i upamiętniono to napisem.

Najstarszym zabytkiem kościoła była według Harnocha płyta nagrobna przed ołtarzem, pod którą spoczywali dwaj bracia Wesseling — zmarli w 1395 i 1405 roku. W kruchcie wisiały epitafia burmistrza Beckera, zmarłego w 1680 roku, rodziny Eiering z 1647 roku i burmistrza Fabiana Horna. Przy kościele mieściła się biblioteka muzyczna, według Harnocha największa w Prusach, a także mała biblioteka z rękopisami do dziejów Elbląga, dziełami Ojców Kościoła, rzadkimi wydaniami Biblii i komentarzami.

Według Joanny Szkolnickiej zbiór muzykaliów kościelnej biblioteki liczył 520 dzieł z XVI–XIX wieku. Recenzent pracy Döringa pisał w 1847 roku, że biblioteka muzykaliów była o 120 dzieł bogatsza od biblioteki w Welawie i że von Winterfeld odkrył w niej niejeden nieznany utwór; samego Döringa przedstawia jako dyrektora muzycznego i wydawcę księgi chorałów (Królewiec 1834). Spośród duchownych kościoła Mariackiego Harnoch wyróżnia Balthasara Boita (1630–1654), autora agendy używanej jeszcze w jego czasach przy nabożeństwach popołudniowych i tygodniowych w kościołach Elbląga, oraz Daniela Rittersdorfa (1723–1770), po którym zachował się model świątyni Salomona.

Według Wojciecha Zawadzkiego przy kościele służyli także Emanuel Link (1733–1784), wcześniej duchowny w Łęczu, zatrudniony tu od 8 stycznia 1774 roku, oraz Friedrich Wilhelm Eggert (1793–1861), duchowny kościoła od 1832 roku, a od 1850 roku superintendent elbląski, formalnie zatwierdzony 7 lipca 1852 roku. Roderich Nesselmann, ustanowiony duchownym kościołów Panny Marii i Świętego Ducha w 1855 roku, który urząd objął 13 stycznia 1856 roku, przejął w 1864 roku posługę duszpasterską w elbląskim więzieniu; umowę z władzami więziennymi podpisał 8 marca 1864 roku.

W lipcu 1897 roku „Ostpreußische Zeitung”, opisując dzieje szkoły prowincjonalnej w Saalfeld, nazwała jej najsłynniejszym ówczesnym rektorem Balthasara Voidiusa, który został później pastorem kościoła Mariackiego w Elblągu i seniorem ministerium; z przestawienia liter jego nazwiska powstawało słowo „Ovidius”, dlatego tego poetę, koronowanego przez cesarza w 1616 roku, nazywano pruskim Owidiuszem.

Tolckemit (1753) opisuje życie 46 duchownych kościoła Mariackiego do swoich czasów. Hieronim Hellwing, wcześniej duchowny w Pasłęku, od 1578 roku przy kościele Mariackim, 19 maja 1592 roku publicznie, z ambony, zrezygnował z urzędu i przeszedł jako duchowny luterański do Malborka, który musiał opuścić w 1605 roku na mocy dekretu królewskiego; zmarł w Elblągu w 1609 roku. Urban Göllnitz, którego Tolckemit nazywa kryptokalwinistą, był w latach 1580–1592 duchownym w Kmiecinie (Fürstenau), w 1592 roku przeszedł do kościoła Mariackiego i zmarł w 1603 roku. Wacław Tierholdt, powołany ze wsi Jelonki (Hirschfeld) koło Pasłęka, służył tu wiele lat; zmarł, jak Tolckemit wnosi z kazania pogrzebowego Schiliusa, 7 listopada 1620 roku.

Jan Schilius, elblążanin, nauczyciel gimnazjum, od 1611 roku duchowny w Rychlikach (Reichenbach), potem w Kmiecinie i przy kościele Bożego Ciała, od 1615 roku przy kościele Mariackim, gdzie był seniorem, zmarł 11 listopada 1632 roku. Krzysztof Reimann, duchowny w Locken i Liebstadt, w 1629 roku został wybrany przez radę na miejsce zmarłego Jacoba Hillemsa, polskiego i niemieckiego duchownego w Elblągu, 11 stycznia następnego roku przeniesiony do kościoła Mariackiego i zmarł 11 maja 1643 roku. Jan Willius, elblążanin, studiował w Bremie i według Tolckemita „scheinet fast Reformirt gewesen zu seyn”; od 1641 roku był duchownym w Przezmarku (Preuschmark), dwa lata później przy kościele Mariackim, zmarł 26 lutego 1647 roku.

Jan Fuhr, elblążanin, duchowny w Schadewalde, od 1666 roku w Neukirch, od 1671 roku przy kościele Mariackim, został w 1684 roku usunięty przez radę z urzędu z powodu przewinienia przeciw szóstemu przykazaniu i 28 lipca odszedł do Pasłęka. Cyriak Martini z Rewla w Inflantach, duchowny dworski i polowy przy pułku przybocznym szwedzkiego kanclerza Eryka Oxenstierny, od 1657 roku duchowny przy kościele Bożego Ciała, od 10 sierpnia 1676 roku przy kościele Mariackim, zmarł 9 stycznia 1682 roku; Tolckemit wymienia wśród jego zasług pieśń pogrzebową „Brich hindurch betrübte Seele” z elbląskiego śpiewnika. Maciej Mann od 1671 roku był duchownym w Myszewie (Groß Mausdorf), od 1678 roku w Kępkach (Zeyer), od 1682 roku przy kościele Mariackim, od 1693 roku seniorem, zmarł 9 kwietnia 1695 roku.

Henryk Thomas, od 1680 roku duchowny w Pomorskiej Wsi (Pomehrendorf), od 1684 roku przy kościele Mariackim, zmarł jako senior w październiku 1695 roku. Nicolaus Tolckemit, elblążanin, po śmierci Hinniusa został duchownym w Przezmarku, ale nadal powierzano mu kazania wtorkowe w kościele Mariackim; w 1693 roku został duchownym kościoła Bożego Ciała, po kwartale przeszedł do kościoła Mariackiego, gdzie po dwóch latach został seniorem, i zmarł w 1713 roku.

Z kolejnych duchownych Tolckemit opisuje między innymi Krzysztofa Porscha, który od 1682 roku był duchownym w Kępkach, od 1688 roku przy kościele Trzech Króli, od 13 listopada 1695 roku przy kościele Mariackim i zmarł 17 stycznia 1713 roku; ułożył katechizm dla tej gminy („Ein ausführlicher Catechismus zum Gebrauch der Gemeine zu S. Marien”, Elbląg 1700). Samuel Brackenhausen był od 1684 roku duchownym w Pomorskiej Wsi, od 1693 roku w Przezmarku, od 17 czerwca 1696 roku przy kościele Mariackim i zmarł 26 października 1707 roku. Jerzy Thomas, brat Henryka, był od 1693 roku duchownym w Lenzen i Dörbeck, dwa lata później w Myszewie, od 14 maja 1696 roku w Przezmarku, od 17 maja 1708 roku przy kościele Mariackim i zmarł w 1709 roku.

Krzysztof Zeidler, od 1685 roku duchowny w Rychlikach, od 1693 roku w Neukirch, od 1696 roku przy kościele Bożego Ciała, od 1709 roku przy kościele Mariackim, stracił cały dobytek przy grabieży, gdy w 1710 roku Rosjanie zdobyli miasto szturmem, i zmarł 5 sierpnia 1710 roku. Krystian Küntzler, od 1688 roku duchowny w Marzęcinie (Jungfer), od 3 października 1693 roku w Kmiecinie, od 1695 roku przy kościele Trzech Króli, w 1711 roku wbrew swoim prośbom przeniesiony do kościoła Mariackiego, zmarł jako senior 30 lipca 1714 roku. Samuel Bachmann, od 1702 roku duchowny w Jeziorze (Thiensdorf), od 1713 roku przy kościele Mariackim, od 1715 roku senior, zmarł we wrześniu 1722 roku. Magister Jan Nagel, od 1703 roku profesor nadzwyczajny gimnazjum, od 1705 roku polski i niemiecki duchowny przy kościele Świętego Ducha, od 1713 roku przy kościele Mariackim, zmarł 6 stycznia 1732 roku.

Marcin Raschke był od 1708 roku duchownym w Rychlikach, od 1711 roku w Myszewie, rok później przy kościele świętej Anny, po kolejnym roku przy kościele Trzech Króli, a w następnym roku przy kościele Mariackim; zmarł 11 lutego 1733 roku. Jan Wildfang był od 1725 roku duchownym w Lenzen i Dörbeck, po około czterech latach w Neukirch, od 1732 roku przy kościele Mariackim i zmarł 18 stycznia 1742 roku. Jana Lincka, gdy w 1709 roku w Elblągu panowała zaraza, rada wybrała na duchownego dla chorych; ordynowany 13 września 1709 roku w Saalfeld, przez trzy czwarte roku posługiwał przy około 400 chorych, od 7 czerwca 1710 roku był duchownym w Marzęcinie, po pięciu latach w Kępkach, po dziesięciu latach przy kościele Bożego Ciała, od 1733 roku przy kościele Mariackim i zmarł w 1739 roku.

Krzysztof Zeidler młodszy, syn duchownego o tym samym imieniu z Rychlik, był od 1717 roku duchownym w Rychlikach, od 1719 roku w Przezmarku, od 1737 roku przy kościele świętej Anny, a w 1739 roku powołano go do kościoła Mariackiego. Efraim Liebmann, elblążanin wychowany w sierocińcu, od 1718 roku duchowny przy kościele Trzech Króli, od 1742 roku przy kościele Mariackim, w 1745 roku po udarze uznany za emeryta, zmarł 10 lipca 1747 roku. Na jego miejsce wybrano Tomasza Achenwalla młodszego, elblążanina, od 1728 roku duchownego w Marzęcinie, od 1737 roku przy kościele Bożego Ciała, od 1745 roku przy kościele Mariackim, który za czasów Tolckemita jeszcze żył.

Parafia nie była największą wspólnotą ewangelicką miasta, choć bywa tak nazywana. Harnoch przypisuje jej wyłącznie Stare Miasto i przedmieście Grubenhagen — 6568 dusz, w tym 1051 katolików, 27 dysydentów i 375 Żydów — podczas gdy parafia kościoła Bożego Ciała liczyła 7600 dusz, parafia szpitalnego kościoła świętego Jerzego — 6354, a kolejna parafia miejska — 5320. Pracowało przy niej dwóch, później trzech duchownych. W tej samej diecezji Harnoch opisuje osobno kościół świętej Anny, kościół Nowego Miasta i kościół Świętego Ducha.

Miejsce tego kościoła w strukturze ewangelickiego Elbląga pokazuje stan sprzed pierwszej wojny światowej: w rejencji gdańskiej działało wtedy dziewięć diecezji ze stu czternastoma parafiami, a samą diecezję Elbląg Miasto i Elbląg Wieś tworzyło czternaście parafii i dwie filie. W mieście były to parafie świętej Anny, Bożego Ciała, Najświętszej Marii Panny i Trzech Króli, poza nim między innymi Tolkmicko, Łęcze i Próchnik. Obszar diecezji elbląskiej zamieszkiwało według szacunków od czterdziestu do pięćdziesięciu tysięcy ewangelików. Po utworzeniu Kościoła unijnego w 1817 roku ci, którzy nie pozostali w unii — wyznawcy niezmienionej Konfesji Augsburskiej i kalwiniści — stracili wsparcie państwa zarówno na utrzymanie parafii, jak i na budowę własnych świątyń.

Pod koniec 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 13, s. 89), że przy kościele Mariackim, pod patronatem prywatnym, zwolniło się stanowisko trzeciego pastora, bo dotychczasowy trzeci pastor przeszedł na drugie. Dochód, łącznie z 300 markami odszkodowania za mieszkanie, wynosił około 3615 marek; parafia liczyła około 6560 dusz, a zgłoszenia przyjmował magistrat Elbląga.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 6818 ewangelików; patronem był magistrat Elbląga, a duszpasterzami byli Hugo Lackner (od 1884 roku), August Bury (od 1889 roku) i Arthur Weber (od 1896 roku). Hugo Lackner przechodził z 1 lipca 1897 roku w stan spoczynku. W 1912 roku kościół Mariacki, nazywany ewangelickim kościołem głównym, był pod patronatem magistratu; pierwszym pastorem był superintendent Bury, drugim — Weber, trzecim — Bergan.

Parafia miała w 1912 roku własny cmentarz — cmentarz Mariacki przy Neustädtischer Mühlendamm; jego inspektorem był wtedy Lange. Po reorganizacji archiwum miejskiego, rozpoczętej w 1927 roku, archiwum parafii Mariackiej przekazano w depozyt do Archiwum Miejskiego w Elblągu. W archiwum parafii Mariackiej — głównej parafii Starego Miasta — zachowały się sprawozdanie rachunkowe z lat 1559–1691 oraz rachunki roczne z lat 1678/79–1798/99, z 1816 roku i dopiero znowu od 1862 roku. Do parafii Mariackiej należała także część drugiej Trifty Ellerwaldu.

W latach 1925–1926, jak podał Bruno Ehrlich w sprawozdaniu z 12 listopada 1926 roku, naprawiono dach kościoła i rozpoczęto przygotowania do gruntownego remontu; budowlę obejrzała komisja ministerialna, a malarze konserwatorzy Fahlberg i Wronka zabezpieczyli przed kornikiem część dzieł sztuki, między innymi ołtarz świętego Wawrzyńca i rzeźby w krużganku. Zniszczone części fryzu ołtarza głównego uzupełnił już wtedy między innymi rzeźbiarz Römer.

Według Joanny Szkolnickiej przy kościele powstał w 1871 roku pierwszy w Elblągu chór kościelny, któremu jako jedynemu nadano miano Elbląskiego Chóru Kościelnego; założył go kantor Theodor Odenwald, pełniący tę funkcję od 1869 roku. Chórem kierowali kolejni kantorzy kościoła, a od 1913 do 1945 roku Gerhardt Wagner, który przybył z Tartu. Bartosz Skop odnotowuje, że gdy 1 kwietnia 1926 roku zniesiono patronat miasta nad gminami Trzech Króli, Bożego Ciała i świętej Anny, prawo patronatu zachowała jedynie staromiejska gmina Najświętszej Marii Panny.

W styczniu 1912 roku „Breslauer Zeitung” doniosła o pożarze w kościele: w niedzielę rano zauważono, że zajęły się ogniem część konstrukcji dachu nad zakrystią, belki i podłoga; straż ugasiła pożar po trzech godzinach, a jego przyczyną była według gazety prawdopodobnie nieostrożność. We wrześniu 1927 roku „Berliner Tageblatt” podał, że we wniosku zgłoszonym przez demokratów („demokratischer Urantrag”) wezwano pruskie ministerstwo stanu, by na utrzymanie kościoła Mariackiego w Elblągu, „jednego z najważniejszych zabytków sztuki Wschodu”, przeznaczyło środki, a w razie potrzeby udzieliło na ten cel długoterminowej pożyczki na umiarkowany procent. Na początku 1929 roku „Berliner Börsen-Zeitung” wymieniła kościół Mariacki w Elblągu wśród świątyń, które miały być w tym roku restaurowane, obok między innymi katedr w Münster i Breslau.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej, pod nazwą „Elbing, St. Marien”, księgi chrztów od 1604 roku, ślubów od 1614, zgonów od 1734, wykaz komunikantów od 1777 i księgi konfirmacji od 1852 roku, a w sądzie elbląskim duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1799–1874. Jego zapis brzmi: „Tf 1604– Tr 1614– St 1734– K 1777– Konf 1852–. Dupl. A.-G. Elbing: Tf Tr St 1799–1874”.

Według zestawienia ksiąg kościelnych przekazanych do Archiwum Miejskiego, które Hermann Kownatzki ogłosił w 1929 roku, najstarsza seria ksiąg komunikantów parafii Mariackiej obejmowała lata 1739–1896 (s. 217); Kownatzki zaznaczał przy tym, że spis Bära zawiera dla Elbląga niejedną nieścisłość (s. 216).

Hermann Kownatzki, opisując w 1929 roku archiwum parafii Mariackiej, przytacza protokół z 27 października 1849 roku: otwarto wtedy w zakrystii drewnianą skrzynkę z dawnymi rachunkami, umowami i pokwitowaniami, sięgającymi połowy XVI wieku, które uznano za „unbedeutende Papiere” (papiery bez znaczenia); w 1927 roku nie dało się już niczego z nich odnaleźć. Akta osobowe parafii zaczynają się w 1821 roku od teczki o likwidacji trzeciej posady duchownego. Jeszcze przed złożeniem archiwum parafialnego w Archiwum Miejskim trafił tam między innymi dziennik Samuela Kienasta, seniora elbląskiego ministerium i pierwszego pruskiego inspektora, z lat 1772–1778, łączący zapiski służbowe i prywatne, a o próbach ordynowania duchownych w samym Elblągu w 1751 i 1753 roku świadczy zachowany drukowany formularz ordynacji.

Podczas oblężenia miasta w lutym 1945 roku budowla została poważnie uszkodzona pociskami i wypalona, a straty pogłębił brak opieki w pierwszych latach powojennych. Decyzja o odbudowie zapadła w 1959 roku, lecz z braku środków prace podjęto dopiero na początku lat sześćdziesiątych. Od 24 lipca 1961 roku, z inicjatywy Gerarda Kwiatkowskiego, działa tu galeria sztuki współczesnej — Galeria EL, od 1965 roku organizatorka Biennale Form Przestrzennych. Konstrukcję dachu wymieniono w latach 1975–1982, a na czas adaptacji i remontu działalność galerii zawieszono na początku 1976 roku.

Według Andrzeja Bohdana Krupy, który omawia sprawozdanie z wizytacji Wydziału do Spraw Wyznań w Elblągu z 1985 roku, dyrektor Brzozowski odnotował jako sukces „obronę przed rewindykacją” obiektu Galerii EL, mieszczącej się w kościele podominikańskim. Na wniosek pierwszego sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Elblągu, Jerzego Prusieckiego, zespół do spraw kleru postanowił 5 sierpnia 1981 roku przeciwstawić się żądaniu rewindykacji „z całą stanowczością”.

W 2011 roku we wnętrzu zbudowano dwupoziomową szklaną emporę wystawienniczą.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kościół miał w 1504 roku spłonąć doszczętnie, ale według Edwarda Carstenna (1909, s. 251) chór, w którym stał ołtarz główny, ocalał wtedy z pożaru; Carstenn przypuszczał jedynie, że ołtarz mógł bardzo ucierpieć od wody użytej do gaszenia i dlatego trzeba go było odnowić. Ostatniego przeora, który w 1542 roku przekazał radzie klasztor i kościół, Helene Deppner (1933, s. 166) nazywa Bartholomäusem Heydenreichem; u Harnocha brzmi to nazwisko Heidenreich.

Według E. G. Kerstana (1927, s. 7) Valentin Sarcerius działał w Elblągu jako predykant luterański w latach 1554–1556 i w 1556 roku musiał opuścić miasto na skutek mandatu królewskiego; Harnoch podaje natomiast rok 1555 i jako przyczynę wyjazdu wskazuje wolę biskupa. Według Abrahama Hartwicha (1723, s. 211) w 1558 roku rada dodała Neogeorgiusowi jako drugiego pastora Sarceriusa — Hartwich nie powtarza przy tym imienia, ale wcześniej pisze o Valentinie; również Harnoch (s. 412) podaje, że w 1558 roku wezwano z powrotem Valentina.

Według Kerstana (1927, s. 7) Neogeorgiusowi przydzielono natomiast do pomocy już w 1557 roku Johanna Sarceriusa, brata Valentina. Harnoch łączy pierwszą Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami w niedzielę Oculi 1558 roku z przywilejem Zygmunta Augusta, a przywilej ten miasto otrzymało według innego zapisu dopiero 22 grudnia 1558 roku. Jan Bochmann objął urząd przy kościele Mariackim w 1572 roku, w 1573 albo w 1577 roku — teksty podają tu różne daty.

Według Ottona Heuera (1939, s. 87) Bochmanna powołano do kościoła Mariackiego w 1578 roku, według A. N. Tolckemita (1753, s. 32) jego kandydaturę zgłoszono w 1571 roku, gdy w tym kościele zwolnił się urząd duchownego. Ołtarz główny Harnoch datuje na czas przed 1454 rokiem, a Hugo Abs na czas nie wcześniejszy niż 1513 rok. Zakaz dzwonienia i głoszenia kazań dla zakonników, datowany wyżej na 1523 rok, recenzja pracy Döringa (1847, s. 407) odnosi do 1527 roku. Także według tej recenzji (s. 409) przeciw temu, by chór spłonął w 1504 roku doszczętnie, świadczy zachowanie dawnego ołtarza głównego.

Według A. N. Tolckemita (1753, s. 22) ambonę i ławę rady wykonano w 1596 roku pod kierunkiem rajcy Clemensa Grunaua; według Harnocha (s. 411) ambonę wykonał w 1588 roku rzeźbiarz Clemens Grunau. Organy z 1572 roku według Tolckemita (s. 22) w 1643 roku znacznie powiększono i naprawiono, według Harnocha (s. 411) zastąpiono je wtedy nowymi. Wysokość wieży Tolckemit (s. 23) podaje na 230 stóp, Harnoch (s. 409) na 250. Łukasza Edenburga według Tolckemita (s. 34) powołano w 1570 roku „nach Neuhauß, nicht aber Neuburg in Pomerellen”, według Freytaga został wtedy pastorem w Nowem.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Marcus Sylvius (1576), Sebastian von Sanden (1605), Martin Brathesius (1613), Johann Mylius (1625), Martin Klinger (1627), David Holst (1633), Johann Philippi (1647), Christoph Feyerabend (1655), Christoph Henke (1657), Andreas Hinnius (1657), Daniel Rittersdorf (1723), Peter Schumacher (1770), Daniel Ludwig Weber (1776), Carl Andreas Silber (1788), Daniel Samuel Rogge (1805), Daniel Ferdinand Rittersdorf (1830), Carl Wilhelm Hermann Krüger (1855), Roderich Nesselmann (1855), Carl Wilhelm Lenz (1861–1881), Johann Adolph Hugo Lackner (1882–1884), Franz Eduard Friedrich Kahnert (1886), August Ludwig Viktor Bury (1889), Hermann Richard Arthur Weber (1895), Willy Schack (1926), Walter Otto Martin Walsdorff (1926), Georg Heinrich Erich Engelbrecht (1929), Max August Schliepack (1935), Walter Wiesenberg (1935).

Prasa uzupełnia ten wykaz. W sierpniu 1852 roku król mianował pastora Eggerta od kościoła Mariackiego superintendentem elbląskiej diecezji miejskiej i wiejskiej. Latem 1862 roku „National-Zeitung” ogłosiła nominację pastora Carla Wilhelma Hermanna Krügera z Elbląga na superintendenta diecezji elbląskiej; księga pastorów podaje przy nim datę 23 czerwca 1861 roku. Rok 1881 przy Carlu Wilhelmie Lenzu nie zamyka jego służby. Jesienią 1884 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” podała, że drugi pastor kościoła Najświętszej Marii Panny i szpitalnego kościoła Świętego Ducha, doktor Carl Lenz, został pierwszym pastorem tego kościoła; w styczniu 1886 roku „Kölnische Zeitung” ogłosiła nominację doktora Lenza, dotąd zarządcy superintendentury i pierwszego pastora kościoła Mariackiego, na superintendenta diecezji elbląskiej, a 1 października 1893 roku przeszedł on na emeryturę.

We wrześniu 1889 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” doniosła z Elbląga, że w minioną niedzielę superintendent doktor Lenz wprowadził w kościele Mariackim dotychczasowego rektora z Lyck, Bury’ego, na urząd trzeciego pastora tego kościoła, a uroczystości był obecny magistrat w pełnym składzie. W listopadzie 1894 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” ogłosiła, że druga posada pastorska przy kościele Mariackim zwolniła się wskutek awansu; dawała 3423 marki, a zgłoszenia przyjmował magistrat. Trzecim pastorem kościoła Mariackiego został latem 1898 roku pastor pomocniczy Bergau, a w lipcu tego roku prasa doniosła o wprowadzeniu w urząd pastorów Bury’ego, Webera i Bergaua. Jesienią 1899 roku ogłoszono, że przy kościele Mariackim jest do obsadzenia posada kantora, a zgłoszenia przyjmował do 15 grudnia magistrat.

W październiku 1904 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” podała, że elbląski Chór Filharmoniczny, który na grudzień przygotowywał Mszę c-moll Mozarta, prosił o udostępnienie kościoła Mariackiego na jej wykonanie, ale wycofał wniosek, bo nie mógł oczekiwać jednomyślnej zgody rady kościelnej. Latem 1917 roku drugi pastor Weber został pierwszym, a trzeci pastor, wymieniony tym razem jako Bergan, drugim pastorem kościoła Najświętszej Marii Panny i Świętego Ducha.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Elblągu 7728 ewangelików.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Elbląg”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 404–414 (diecezja Elbląg; hasło kościoła Mariackiego s. 408–414); „Elbinger Jahrbuch”, Elbing 1919–1937, s. 1, 5, 6, 13, 47, 48, 59, 79, 89, 91, 107, 155, 166, 217, 218, 242, 46–47, 77–78, 77–80; „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 407; karta obiektu „kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, obecnie galeria sztuki EL” w serwisie Zabytek.pl; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło „Elbląg”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing; P. Birecki, „O trzech XIX-wiecznych kościołach ewangelickich Elbląga”, „Studia Elbląskie” XXV (2024); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 211–213, 217–218; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 7; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 38; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 215, 273; t. 2, s. 444, 483; t. 3, s. 767, 801, 830, 903, 951, 1003; t. 4, s. 1033, 1076, 1240, 1261; t. 5, s. 1356, 1487, 1498; t. 6, s. 1553, 1561, 1594, 1660, 1703, 1799; t. 7, s. 1909, 1926, 1927, 1979; „Neuwieder Intelligenz- und Kreis-Blatt”, 7 czerwca 1847 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 14 sierpnia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 24 lipca 1862 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 30 listopada 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 20 stycznia 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 24 maja 1893 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 29 kwietnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung”, 23 lipca 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 24 czerwca 1898 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung”, 13 lipca 1898 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Leipziger Tageblatt und Anzeiger”, 24 listopada 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Breslauer Zeitung”, 24 stycznia 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 12 sierpnia 1917 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung”, 4 września 1927 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 30 stycznia 1929 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 220–222; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 51; J. Szkolnicka, „Elbląskie chóry kościelne i konfesyjne, towarzystwa śpiewacze w latach 1871–1945”, „Studia Elbląskie” 16, 2015, s. 148, 152, 156; W. Zawadzki, „Duszpasterstwo ewangelickie w więzieniu elbląskim w drugiej połowie XIX wieku”, „Zapiski Historyczne” 83, 2018, z. 2, s. 88–89, 95–96; B. Skop, „Próby budowy nowego ewangelickiego kościoła we wschodnich dzielnicach Elbląga w pierwszej połowie XX wieku”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 112; Otto Heuer, „Von den Anfängen der Reformierten Gemeinde in Elbing”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 47, 1939, s. 86–101; E. G. Kerstan, „Zur Frage der Elbinger Kirchenordnung”, „Elbinger Jahrbuch” 5/6, 1927, s. 1–16; Helene Deppner, „Das kirchenpolitische Verhältnis Elbings zum Bischof von Ermland in der Zeit der polnischen Fremdherrschaft”, „Elbinger Jahrbuch” 11, 1933, s. 121–236; Edward Carstenn, „Über den Schrein des Hochaltars der Elbinger Marienkirche”, „Altpreußische Monatsschrift” 46, 1909, s. 246–252; Hermann Kownatzki, „Berichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive”, „Elbinger Jahrbuch” 8, 1929, s. 216–224; Bruno Ehrlich, „Die Denkmalpflege in Elbing im Jahre 1925/26”, „Elbinger Jahrbuch” 7, 1928, s. 155; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 5 września 1889 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 14 listopada 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 22 października 1904 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 106; [recenzja, bez podpisu] „Versuch einer Geschichte und Beschreibung der ev. Hauptkirche zu St. Marien in Elbing von G. Döring”, „Neue Preußische Provinzial-Blätter” III, Königsberg 1847, s. 405–409 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum); „Hauptkirche zu St. Marien in Elbing” (Nachträge und Berichtigungen), „Neue Preußische Provinzial-Blätter” IV, Königsberg 1847, s. 174–176 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum); G. Döring, R. Philippi, „Die alterthümlichen Leichen im Tresor der Marienkirche zu Elbing und die Freundschaft des »Kleinods«”, „Neue Preußische Provinzial-Blätter”, 3. Folge, VII, Königsberg 1861, s. 252–278 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum); „Privilegium der Augspurgischen Confessions-Verwandten in Elbing, vom Jahre 1588”, „Preußische Sammlung allerley bisher ungedruckten Urkunden, Nachrichten und Abhandlungen” I, Danzig 1747, s. 92–94 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 7, 21–23, 27–28, 32–43, 51–53, 55–59, 61–62, 64–68, 70–92, 100–101, 104–107, 441 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 39; A. B. Krupa, „Sytuacja wyznaniowa w województwie elbląskim w latach 1978–1984 w świetle sprawozdania z wizytacji Wydziału do Spraw Wyznań w Elblągu w 1985 roku”, „Studia Elbląskie” XXV, 2024, s. 67.