Ełganowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Ełganowie leży przy ulicy Kasztanowej, na działce 12 w obrębie Ełganowo. Po 1945 roku został opuszczony i pozostaje nieczynny. Figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków, a także w wykazie zabytków gminy Trąbki Wielkie. Ełganowo, po niemiecku Lamenstein, leży na Wyżynie Gdańskiej, dziś w gminie Trąbki Wielkie w powiecie gdańskim. Od 1887 roku należało do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau); w latach 1920–1939 leżało w granicach Wolnego Miasta Gdańska, w powiecie gdańskim wyżynnym (Landkreis Danziger Höhe). W latach 1939–1945 Ełganowo leżało w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Wizytacja dekanatu gdańskiego, przeprowadzona w sierpniu i wrześniu 1584 roku przez oficjała gdańskiego Mikołaja Myloniusa z polecenia biskupa włocławskiego i pomorskiego, wylicza wśród wsi podległych królewskiej parafii w Pręgowie Lawenstein, które wydawcy wizytacji utożsamiają z Ełganowem. Probostwo wakowało wtedy, a nabożeństwo odprawiał co trzecią niedzielę dominikanin. Według pruskich ksiąg hipotecznych Ełganowo (Lamenstein) należało do dóbr Gołębiewa Wielkiego: po hrabim Doenhoffie od 1735 roku do Piotra Jana Czapskiego i jego żony Konstancji z Gnińskich, potem do ich synów Tomasza i Pawła Tadeusza, następnie do ich bratanicy Konstancji, najpierw księżnej Radziwiłłowej, potem hrabiny Małachowskiej. W wykazie wasali z lat 1774–1775 figuruje wśród dóbr 62-letniego Tomasza Czapskiego, mieszkającego w Warszawie.

Według ksiąg hipotecznych od 1787 roku Ełganowo należało do hrabiego Piotra Bonifacego Goetzendorf-Grabowskiego, od 1802 roku do jego brata Stefana, a od 1818 roku do spadkobierców generała porucznika von Hundta.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 140 mieszkańców: 124 katolików i 16 luteranów; luteranów przypisuje do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz), katolików zaś do parafii w Trąbkach Wielkich (Groß Trampken). W 1848 roku Ełganowo liczyło 74 domy i 614 mieszkańców. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lahmenstein jako majątek szlachecki. Notował tu 83 budynki mieszkalne i 863 mieszkańców, w tym 190 ewangelików, 670 katolików i trzech Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu; katolicy — do parafii w Trąbkach Wielkich; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 765 mieszkańców, z tego 613 katolików i 144 ewangelików, przypisanych do tych samych dwóch parafii, a nadto ośmiu innych chrześcijan.

W 1903 roku miejscowy majątek wykupiła pruska Komisja Kolonizacyjna i osadziła na nim niemieckich, w znacznej części ewangelickich kolonistów. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród ośmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, liczącej wtedy 2655 ewangelików. Karta cmentarza z września 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły.

Zachowany fragment płyty z białego marmuru i jedno ogrodzenie”. Z dawnego założenia na rzucie prostokąta pozostawały wtedy ślady około czterdziestu mogił ziemnych, a cały teren, oddalony o 1,2 kilometra na północny zachód od wsi, zarastał samosiew lipowo-topolowy. Według karty starodrzewu nie było, jedynie na obrzeżu rosły lipy wielopniowe. Najstarszy czytelny napis nagrobny pochodził z roku 1927, a kute ogrodzenie ozdobne z początku dwudziestego wieku zachowało się w południowo-zachodniej części cmentarza.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobbowitz i podaje tu 116 ewangelików i 104 w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 204–205, nr 88; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 215–216; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Trąbki Wielkie (pozycja 23); wykaz zabytków gminy Trąbki Wielkie; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Ełganowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 778 (s. 30), nr 1423 (s. 144–145); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 47, pozycja 159; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.